Tentoonstelling ‘Naakt dat raakt!’ is urgent, maar er ontbreekt context en verdieping

8 uren geleden 1

Het begon als vanzelfsprekend. Op de podcast ‘Damn, honey’ vertelt conservator Manon Braat hoe de afgelopen jaren bij Museum Arnhem reacties binnensijpelden over kunstwerken die bezoekers als schokkend ervaarden. Een moeder die klaagt dat haar kind tijdens een klassenuitje aan het museum zo maar met naakt is geconfronteerd. Bezoekers die graag een waarschuwingsbordje willen lezen, voordat ze op zaal blote kunst zien.

Dus ging Braat aan de slag met ‘naakt’, een onderwerp dat in het Nederlands, anders dan in het Engels, met slechts één woord wordt aangeduid. In het Engels spreek je van naked – naakt – als je letterlijk of figuurlijk in je blootje staat. The nude – het naakt – is een kunsthistorisch genre, dat reikt van de voluptueuze Venus von Willendorf (24.000 – 22.000 jaar voor Chr.) tot en met nu.

Op Naakt dat raakt!, zoals de pas geopende tentoonstelling in Arnhem heet, draait het om dat genre. Duizenden vormen en interpretaties zijn er inmiddels in de kunst gegeven aan het naakt en aan wat dat betekent: naakt te worden afgebeeld en gezien. Is het lichaam een marktplein, een fetisj, een revolutionair slagveld, een sprookje, een symbool van liefde, onderdrukking of waarheid? Naakt dat raakt! heeft daardoor in theorie alles in zich om een landmark-tentoonstelling te worden (net als die over Art and Sex from Antiquity to Now in de Londense Barbican uit 2007). Maar ze is het niet.

In Arnhem is uitsluitend figuratieve kunst te zien – schilderijen, beeldhouwkunst, werken op papier en videowerk –, gemaakt door tachtig kunstenaars uit de laatste honderd jaar. De kunstenaars zijn voornamelijk vrouw – met veel werk uit de vaste collectie van Museum Arnhem-, ze zijn queer of van kleur. Kunstenaars die het naakt groots verbeelden ontbreken. Munch, Marina Abramović, Lucian Freud, Hannah Wilke, Nan Goldin, Gilbert & George, Cindy Sherman, Valerie Export – waarom zijn ze er niet? Tijdgebrek? Geldgebrek?

Naakt dat raakt! heeft een duidelijk activistische boodschap. Bevrijd je van de male gaze en kieper je eigen innerlijke censor overboord. Vier de diversiteit. Omarm de tolerantie. De boodschap is, zoals vaker in museum Arnhem, leidend. En die boodschapperigheid, tja die zorgt ervoor dat de kunst, hoe goed soms ook, in Arnhem, tot illustratie verwordt.

Misogyne manosphere

In de vreemd onvoorspelbare tijd van nu is Naakt dat raakt! een urgent onderwerp. Urgent, want kijk naar Louis Theroux’ Netflix-documentaire Inside the Manosphere (2026) of de serie Adolescence (2025) en probeer maar eens niet gechoqueerd te zijn door de misogyne manosphere die van je beeldscherm spat. Naakt dat raakt! is ook noodzakelijk, want het concept ‘naakt’ zit vol rare ambiguïteiten die de hypocrisie van tegenwoordig blootleggen. Porno is gratis verkrijgbaar in iedere slaap- en huiskamer, maar preutsheid en ‘goede’ smaak prevaleren in de publieke, museale ruimte. Het is nog geen dertig jaar geleden dat ik bij de Sensation-tentoonstelling in Londen voor het eerst waarschuwingsbordjes zag hangen. ‘Pas op’, bij een werk van de gebroeders Jake & Dinos Chapman, ‘blote piemels op kindergezichten’. Zo’n bordje was toen opzienbarend en lachwekkend tegelijkertijd. Nu worden we ermee overspoeld.

In Arnhem worden deze pijnpunten nauwelijks aangeraakt. Daarvoor is te weinig (kunst)historisch onderzoek aan de expositie voorafgegaan. Met thema’s als ‘Naakt en normen’, ‘Naakt en de blik van de ander’, ‘Naakt en identiteit’, ‘Naakt en natuur’ valt elk een hele tentoonstelling te vullen, maar in Arnhem is het een propvol ratjetoe geworden. Waarom juist deze kunst en deze kunstenaar?

Een paar alinea’s zaaltekst en soms een beetje uitleg over één kunstenaar moet volstaan. Zo zijn er acht opgeblazen kleurenfoto’s van vulva’s te zien, die kunstenaar Jaimy Gail in 2023 en 2024 maakte als onderdeel van een serie van honderd vulva’s uit alle windstreken, van alle leeftijden, menstruerend of niet. Gails foto’s zijn direct terug te herleiden tot het legendarische ‘Kuttenboek’, dat uitgeverij De Bonte Was in 1974 uitgaf, maar dat wordt niet benoemd.

Dit gebrek aan context en verdieping is een manco van de tentoonstelling. Een van de oudste aanwezige kunstenaars is Suzanne Valadon (1865-1938), een natuurtalent die in de leer ging bij de notoire vrouwenhater Edgar Degas. Valadons olieverf Nue se coiffant (1916) toont het silhouet van een niet per se gazelle-slanke vrouw die in haar nakie haar haar kamt. De vrouw heeft een vlekkerige, grijsgroene huid. Omdat ze en profil is afgebeeld, is ze meer vorm dan naakt. Hoe verhoudt Valadons werk zich tot haar mannelijke tijdgenoten? Hoe verhield zijzelf zich tot het expressionisme en symbolisme? Je komt het niet te weten.

Hetzelfde geldt voor een super geïdealiseerd naakt uit 1932 door Charley Toorop, een kunstenaar die beroemd is geworden met extreem stugge (zelf)portretten. Hoe past dit van licht glanzende naakt in haar andere werk? Waarom is gekozen voor dit gepolijste, traditionele werk en niet voor de rauwe naakten die het op een steenworp afstand van Arnhem gelegen Kröller-Müller van de kunstenaar bezit?

Ongelooflijk moedig

De laatste zaal van de tentoonstelling is een verademing. Hier geen overvol parcours, maar aandacht en ruimte. Hier is het werk te zien van de Britse, maar in India wonende kunstenaar Bharti Kher (1969). In Six Women (2013-2014) laat zij zes witte, gipsen afgietsels zien van naakte vrouwen zittend op een houten kruk. Ze zijn niet jong, hebben vetrollen, kleine borsten, enorme borsten. Eentje lijkt een beetje op mijn moeder, met haar in zichzelf gekeerde blik.

De vrouwen zijn sekswerkers van boven de 40. Ze werken in Kolkata in een van de grootste rosse buurten ter wereld. Hun lichaam is tijdens hun werk slechts een instrument, hun gezichten doen er niet toe. Normaal kijkt niemand naar hen. Nu doen we dat wel en zien we hoe kwetsbaar én ongelooflijk moedig deze vrouwen zijn.

Lees het hele artikel