Wat te doen tegen droogte? Water beter vasthouden, strijden tegen verzilting, soms overlast accepteren maar vooral: ‘veel steviger klimaatbeleid’

1 uur geleden 1

Tot voor kort was het ondenkbaar. Er is deze week onderzocht of tankwagens met water moeten worden ingezet om gewassen van de ondergang te redden. Niet in een door droogte getroffen Afrikaans land, maar in het Westland. Het aanhoudende watertekort slaat gaten in het hydrologisch systeem van een land dat mondiaal bekend staat om z’n vernuftige omgang met water, maar dat zich nu moet behelpen met primitieve oplossingen.

Het zijn vooral boeren en tuinders die geraakt worden door de droogte en, anders dan planten en dieren in verdrogende natuurgebieden, erover klagen omdat de droogte hun broodwinning bedreigt. De scheepvaart ondervindt enorme overlast door de lage rivierstanden. Ook sportverenigingen en tuinbezitters zien de droogte met lede ogen aan.

Wat kun je in deze droogte als watermanager doen, behalve een verbod uitvaardigen om water te onttrekken aan sloten en vaarten, en hier en daar ook het oppompen van grondwater te verbieden, met alle onprettige gevolgen van dien?

Regionale maatregelen

Behalve de landelijke aanpak hebben met name waterschappen een overweldigende hoeveelheid regionale maatregelen genomen die de schade moeten beperken. Het waterschap Amstel, Gooi en Vecht pompt bij het Muiderslot bijvoorbeeld tijdelijk extra zoet water vanuit het Markermeer naar de Vecht. „Zo zorgen we ervoor dat er voldoende water beschikbaar blijft voor de natuur, de waterkwaliteit en het watersysteem in de regio”, aldus een verklaring.

Verschillende waterschappen hebben sluizen gesloten en noodbuffers gevuld met water. Dijken worden nauwkeurig geïnspecteerd op uitdroging, zoals door het Hoogheemraadschap van Delfland. De situatie is „ernstig”, aldus een eerdere verklaring. „Door de aanhoudende warmte verdampt een groot deel van de nog beschikbare hoeveelheid zoet water voordat Delfland het kan gebruiken. Het water dat overblijft, gebruikt Delfland om zoutindringing van de zee tegen te houden en om voldoende water in de sloten, grachten en vaarten te houden, zodat dijken en kades niet uitdrogen.”

Het Brabantse waterschap De Dommel pompt sinds een maand grondwater op om drooggevallen beekjes van een laagje ‘overlevingswater’ te voorzien. Het belendende waterschap Aa en Maas zette met sportvissers reddingsacties op touw om vissen zoals de kleine modderkruiper te redden uit het droogvallende Peelkanaal, en laat gezuiverd rioolwater niet meteen de Aa in stromen, maar ook in uitgedroogde beken en sloten.

De droogte komt te vroeg

De huidige droogte lijkt als het ware te vroeg voor Nederland te zijn gekomen. Want hoewel er de afgelopen jaren veel is vergaderd over de noodzaak om aan droogtemanagement te doen, vooral na de langdurige droogtes in 2018 en 2022, laat de uitvoering ervan vaak noodgedwongen op zich wachten en bevinden sommige van deze veelal als ‘veelbelovend’ omschreven projecten zich nog in een experimentele fase. Vaak wordt als streefdatum 2030 of 2050 genoemd. Nog lang niet iedere boer en burger is zich bewust van de waarde van water.

Zeeland is ook druk aan het experimenteren. De provincie geldt als een van de kwetsbaarste delen van het land, omdat grote delen afhankelijk zijn van regenwater, en er niet een-twee-drie water van elders die kant op kan worden gedirigeerd. Waterschap Scheldestromen doet proeven met een ‘zoete stuw’, vlakbij de voormalige Hedwigepolder in het grenspark Groot-Saeftinghe, die het zoute water afvoert en het zoete water binnen de polders houdt.

Op Schouwen-Duiveland bekleedt het waterschap slootbodems met een dikke laag klei, als innovatieve maatregel tegen verzilting. Grote verwachtingen hebben waterschap en provincie ook van het vergroten van de aanvoer van zoet water op Zuid-Beveland. Dat water, „essentieel” voor de natuur en voor fruittelers, komt uit het Volkerak-Zoommeer en stroomt nu nog grotendeels ongebruikt de Westerschelde in. „In meerdere projecten zien we positieve resultaten”, laat bestuurder Wim van Gorsel van het waterschap weten. „De uitdaging is nu om succesvolle maatregelen verder op te schalen.”

Minister Vincent Karremans (Infrastructuur en Waterstaat) bekijkt een waterberging waarin zoetwater wordt opgeslagen, tijdens een werkbezoek aan Delfland.

Foto remko de waal / ANP

Een grootsere aanpak

Al deze maatregelen hebben de effecten van de huidige droogte verzacht, maar deze niet kunnen voorkomen. Het land snakt naar regen. En naarmate de droogte langer aanhoudt, groeien de ideeën voor een grootsere aanpak. Waterschappen „hebben alles wat er binnen hun watersysteem mogelijk is uit de kast getrokken”, laat een woordvoerder van de Unie van Waterschappen weten. „We zien dat de meest extreme scenario’s met betrekking tot klimaatverandering al eerder dan voor mogelijk werd gehouden realiteit zijn. Dit maakt dat we niet altijd en overal meer kunnen blijven doen wat we deden en er voor de toekomst aanvullende maatregelen nodig zullen zijn.”

Een ingrijpende aanpak van bijvoorbeeld de Rijn is volgens velen wenselijk. „Onze ervaringen van dit jaar en nieuwe onderzoeken geven aan dat het lage water in de Rijn meer water wegtrekt, dus maatregelen die we lokaal nemen, worden hierdoor teniet gedaan”, zegt dijkgraaf Hein Pieper van Rijn en IJssel, het waterschap dat zich deze week gedwongen zag het oppompen van grondwater te verbieden in en om tien kwetsbare natuurgebieden. Hij bepleit een „bredere” aanpak: „Denk aan het hele stroomgebied van de Rijn, met alle landen. Een Europees project om van de Rijn de eerste klimaatadaptieve rivier ter wereld te maken.”

Een Europees project om van de Rijn de eerste klimaatadaptieve rivier ter wereld te maken

Veel genoemd worden ook plannen om de Nieuwe Waterweg, waardoor nu nog veel rivierwater min of meer ongebruikt de Noordzee in stroomt, ondieper te maken, of zelfs gedeeltelijk af te sluiten. Een aantrekkelijk idee, althans in tijden van droogte, want door deze ingrepen zou minder zout water het land binnendringen én blijft het kostbare zoet water langer beschikbaar. Minder aantrekkelijk zijn de plannen voor wie zich de overstromingen uit de jaren negentig van de vorige eeuw nog weet te herinneren, want bij grote hoeveelheden rivierwater kan dit water minder snel naar zee worden afgevoerd.

Maarten Kleinhans, hoogleraar ‘zand en water’ aan de Universiteit Utrecht, ziet wel wat in het ondieper maken van de Nieuwe Waterweg. Door het permanent uitbaggeren van deze vaarweg tussen Hoek van Holland en Rotterdam komt er nu veel meer zout binnen dan gewenst, legt hij uit. „Als we de haven naar buiten zouden verplaatsen, zoals al gebeurde met de Maasvlakten, dan hoeft de Nieuwe Waterweg helemaal niet zo diep te zijn”, mailt hij. „Dan kun je de boel op natuurlijke wijze laten aanslibben. Dat kost wel even tijd maar daar kan je nu al mee beginnen en het is bij lange na niet zo draconisch en ingrijpend als compleet afsluiten.”

Overigens is de fixatie op het vasthouden van water in de rivieren en de aanpak van de Nieuwe Waterweg niet nodig, stelt hij, als Nederland op een andere wijze zou omgaan met water, en soms lokale wateroverlast en natte landbouwgronden zou accepteren. Kleinhans: „Veel belangrijker, en makkelijker, dan water vasthouden in de rivieren, is water vasthouden in de bodem. Dat zijn veel en veel grotere volumes. Het is natuurlijk lekker makkelijk voor sommige sectoren om te zeggen dat we water in de rivieren en het IJsselmeer moeten vasthouden, maar je kunt veel beter het land niet laten leeglopen.”

Hij bepleit verder een „veel steviger klimaatbeleid”, want: „Voorkomen is beter dan genezen.”