Wie ga je waar en wanneer zien op Lowlands? De onzichtbare puzzel achter jouw festivaldag

Fiets tegen het hek, en omhoog het pad op richting de vuurtoren. Over het Vuurboetsduin, richting de grote duinpan die Vlielanders kennen als de Blikspuutkuul. Tijdens Into The Great Wide Open op Vlieland, eind augustus, is het een van de favoriete concertplekken: een podium in een duinpan, tussen de bomen. Een plek voor memorabele optredens.

Alleen weet festivalprogrammeur Dirk Baart pas in april of mei of hij er überhaupt artiesten kan laten optreden. Eerst is er onderzoek naar een specifieke duinbewoner. „Een zandhagedis legt daar zijn eitjes. Of zou ze er kunnen leggen. Pas laat in het proces weten we of we op die plek mogen boeken.”

En als die eitjes er zijn? „Dan moeten we uitwijken. Naar een kerkje of iets.”

Het is een onwerkelijk begin van een verhaal over blokkenschema’s, de logistieke puzzels die bepalen wie op een festival waar en wanneer speelt. Lang waren het uit te vouwen schema’s, nu zijn het vooral telefoonapps en een verschuivende timeline. De basis blijft hetzelfde: blokjes met namen, tijden en podia. Een muzikaal schaakbord van ongelijke vakjes.

Voordat die vakjes zich vullen, is er maandenlang gebeld, onderhandeld, geschoven, gerekend en getwijfeld. Welke acts kunnen tegenover elkaar staan? Waar ontstaat een te grote publieksstroom? Wanneer moeten bezoekers juist worden verspreid? En welke combinatie van artiesten maakt het programma als geheel interessant?

Komend weekend bezoeken zo’n 65.000 mensen het meerdaagse Lowlands in de polder bij Biddinghuizen. Hier volgen zij wat boeker Maurice Spijker (55) en zijn Mojo-programmateam soms al ruim een jaar geleden in potloodschetsen bedachten voor de tien podia. Van indierock naar hiphop, van electropop naar folk, van ziedende riffs naar technodreunen en broken beats.
Neem alleen al de vijf ‘slots’ per drie volle muziekdagen op de Alpha, het hoofdpodium, met uiteindelijk de grote headliner. Verbroedering en saamhorigheid. Dat het éven maar nooit ophoudt.

Lees ook

Nieuwe directeur Camiel le Rutte moet Lowlands naar een volgend tijdperk loodsen: ‘We zitten in een generatiewissel’

Maar wat doen die 65.000 bezoekers ervoor en daarna? Ofwel: wat is de ‘routing’? Hoe verplaatst de massa — de vriendengroepjes in pyjamapakken, de Hawaï-hemden, de jaren tachtig fitness-outfits in fluorkleuren, boho-chique jurkjes met cowboylaarzen, de dancefanaten, de rockers — zich? Wie gaat waarheen?

Dat zijn denkprocessen die ook Into The Great Wide Open (ITGWO) niet vreemd zijn. Hoewel kleinschaliger — zo’n 6.000 mensen zwaaien op Vlieland, het maximum voor het eiland, het festivalseizoen uit — is ook daar het blokkenschema een kwestie van voortdurend afwegen. Dit is geen pleisterplaats van grote publieksnamen, maar de overeenkomsten zijn groot.

‘Een soort lege puzzel’

Bij beide festivals volgen programmacommissies het artiestenaanbod van internationale agenten en de muzikale trends en ontwikkelingen op de voet. Het werk begint doodgewoon met een soort geavanceerd Excel-bestand. „Je hebt een soort lege puzzel voor je”, vertelt Dirk Baart (28, tevens programmeur van het Utrechtse podium Ekko). „En die ga je in de loop van de maanden invullen. Bij ons gaat het om zo’n tachtig tot honderd blokjes. Sommige worden snel gevuld. Andere blijven wekenlang open. Je wilt gewoon niet settelen voor niet het beste idee.”

Maurice Spijker noemt de wekelijkse artiestenvergaderingen voor Lowlands „een haast organisch proces”. Over het te spenderen programmabudget kan hij niets zeggen. En het blokkenschema? Een zowel artistieke compositie als onderhandelingstafel. Bands kondigen hun Europese zomertournees aan, agenten proberen ze aan festivals te verkopen. Zodra een artiest een plek krijgt toegewezen, beginnen de eisen en vragen van agenten. Geld natuurlijk. Maar ook: waar staat de act? Wie speelt ervoor? Wie erna? En vooral: tegenover wíé staan we – de clash. Ofwel: wie gaat publiek bij onze act weghalen?

Beide programmeurs benadrukken dat een blokkenschema geen ranglijst is. De grootste naam staat niet automatisch op het grootste podium. „Een artiest die groot genoeg is om headliner te zijn, kan artistiek toch beter op een ander moment of in een andere tent passen”, zegt Spijker. „Je wilt ook genoeg dynamiek en variatie hebben in je programma.” Zo staat de meer mainstream popzangeres S10 in de middag in de majestueuze Alpha-hal , terwijl zangeres Eefje de Visser met haar mooi uitgelichte artpop juist in de avond in de kathedraal-hoge Bravo-tent landt.

Agenten kijken volgens Spijker vooral naar de positie in het schema. „Hoe groter de naam, hoe hoger ze de plek op de billing eisen.” Bij Lowlands kan zo’n gesprek stevig worden. Teksten als: „Ik kom eigenlijk alleen maar als ik kan afsluiten.” Logistiek is dat een uitdaging: in hun zomertour spelen bands op zoveel mogelijk festivals in Europa. Er is een noordelijke reisroute en een zuidelijke route, voor zoveel mogelijk combinaties.

Blokkenschema Lowlands, met rechtsonder Tyler, The Creator.

Foto Variety via Getty Images

Publiekslieveling Sombr: voorlaatste

Een blik op drie avondacts op Lowlands van komende zaterdag: Major Lazer, Sombr en Tyler, The Creator. De piepjonge Amerikaanse hitzanger Sombr werd al aan het begin van zijn opmars geboekt en is inmiddels een echte publiekslieveling ; een liedje als ‘Undressed’ staat op ruim een miljard Spotify-streams. Natuurlijk komt dan de vraag om een headline-positie. Maar nee. ,,We hebben hem de voorlaatste act gemaakt.” De eigenzinnige Amerikaanse rapper Tyler, The Creator sluit af: nét even groter en net meer cult.

Ook op Vlieland moet Baart zulke gesprekken voeren. Met de Portugese Maro, een zangeres die inmiddels grote zalen als Paradiso en TivoliVredenburg uitverkoopt, bijvoorbeeld. „Hoewel haar tourschema het lastig maakt, wilde ze graag spelen. Op de afsluitende plek van haar voorkeur staat nu echter het Nederlandse rapduo IJsland: Sef en Abel. Voor ons en voor ons publiek is dit een heel grote act geworden. Dat is iets dat we goed kunnen duiden richting artiesten. Maro heeft daar geen punt van gemaakt.”

Het is als kijken in een glazen bol: een artiest kan anderhalf jaar voor Lowlands worden geboekt en tegen de zomer ineens veel groter zijn geworden. IJsland, die ook op Lowlands staan, staat na een jaar vol successhows nu bekend als een van de meest urgente en maatschappijkritische acts. Een slot van vijf uur ’s middags in de Bravo is mooi, maar heel eerlijk is het is een plek en tijd die Spijker nu niet meer zou kiezen. „Maar een ander tijdstip is echter niet meer beschikbaar.”

Het woord ‘headliner’ bestaat op ITGWO niet. „We denken veel meer in een soort wolk van vijf, zes grotere namen aan de bovenkant van je line-up, die samen de ankers van zo’n jaar zijn.” Charlotte Adigéry & Bolis Pupul en IJsland vormen op vrijdag een soort tandem; op zaterdag zijn dat Maro en The Whitest Boy Alive. „De vraag is niet alleen wie de grootste naam is, maar: wat brengt een artiest op dat moment aan energie? En wie tilt het door de collectieve beleving naar een nog hoger niveau?”

De politiek van het blokkenschema

Volgens de programmeurs komen ze er doorgaans altijd uit. Vertegenwoordigers die het festival kennen, vertrouwen op de kennis van de programmeurs; die willen de artiest op de plek zetten waar de show het beste werkt. Al is de logica van een festival niet die van een artiestenbureau. Een agent verkoopt een act; een programmeur bouwt een geheel.

Daar zit ook de politiek van het blokkenschema. Een prominente plek in het schema betekent voor een agent en platenlabel status, geld en zichtbaarheid. Een programmeur kan diezelfde plek nodig hebben om een publieksstroom te sturen, een andere act ruimte te geven of een onverwachte combinatie te maken. Achter de ogenschijnlijk neutrale blokjes met namen en tijden schuilt dus een voortdurend spel van belangen, verwachtingen en macht.

Een goed Lowlands-schema moet bezoekers vooral verleiden om te bewegen: naar een andere tent, om iets tegen te komen wat ze vooraf niet hadden gepland. Drie vergelijkbare acts achter elkaar houden publiek op dezelfde plek bij de bar. Spijker: „Dat is niet de bedoeling.”

Lowlands wil doseren en afwisselen. De energie moet de hele dag hoog blijven. Zijn bezoekers op zondag brak en vermoeid, dan kan een rustige show voor de hand liggen. Maar Spijker en zijn collega’s zien ook hoe juist een energieke act dan heel goed kan werken.

Wat moeilijker is geworden, is dat publiek muzikaal minder netjes in hokjes past, signaleert Spijker. „Publiek denkt niet meer zo eendimensionaal als voorheen. Een rockliefhebber kan net zo goed naar hiphop willen. Dus de klassieke programmeerlogica — rock tegenover hiphop, publiek mooi gespreid — werkt daardoor niet meer altijd.”

ITGWO heeft dezelfde ambitie, maar kan zich die nieuwsgierigheid misschien nog nadrukkelijker permitteren. Veel bezoekers kopen hun kaartje en fietsen rond naar de verschillende podia voordat ze veel van het programma kennen. Baart spreekt over „latente behoeften”: het idee dat een publiek soms zelf nog niet weet wat het wil zien, totdat het ermee wordt geconfronteerd.

Lorde is afsluiter

Ook de laatste zondagavond op Lowlands laat zien dat een blokkenschema geen simpele ranglijst van groot naar klein is. Bij Turnstile, de meest bewierookte hardcore punkband van dit moment, speelt vooral de snelle ontwikkeling van de band mee. De programmeurs zijn allemaal „knetterfan”, de nieuwe plaat is net uit en ze hebben de wind in de rug. Maar hoeveel mensen willen de band echt zien? De kaartverkoop voor een concert in AFAS Live loopt goed, maar niet overtuigend.

„Waar komt deze band het beste tot zijn recht?”, was de vraag. Vóór de Nieuw-Zeelandse zangeres Lorde die het festival afsluit, denken ze, als energieke tegenhanger.

Een superster als Lorde vertegenwoordigt een andere vorm van programmeer-onzekerheid. Ze is een „fantastische artiest” die zelden naar Nederland komt. Die exclusiviteit is lekker voor een headliner. Ze werd al anderhalf jaar geleden vastgelegd. „Wetende dat zodra Lowlands Lorde een bod doet, dat geld en die plek niet tegelijk aan een andere artiest kan worden aangeboden. Als Lorde een maand later zegt: ik doe het toch niet, sta je met lege handen.”

Toen vorig jaar headliner A$AP Rocky, Amerikaanse rapper, ongeveer een maand voor Lowlands „om onduidelijke redenen” afzegde, moest Spijker snel handelen.„Je kunt niet even een telefoontje plegen naar je droomkandidaat: ‘Hey Charli XCX, kun je even komen?’ De grote artiesten zijn hun tours al anderhalf jaar vooruit aan het plannen.”

De Brit Jamie XX promoveerde met zijn dj-set uiteindelijk tot afsluiter.

Ook op Vlieland is een uitvaller ingewikkeld. „Een vervanger moet niet alleen beschikbaar zijn, maar ook snel het eiland kunnen bereiken”, lacht Dirk Baart. „We hebben de Nederlandse band Droom Dit wel eens gevraagd de volgende ochtend opnieuw op te treden.” Op ITGWO houden programmeurs bewust ruimte open om iets te ontdekken. „Op een showcasefestival als The Great Escape in Brighton zijn we half mei nog nieuwe acts aan het ontdekken, die ook aan het eind van die festivalzomer nog nieuw voelen.”

Onverwacht heeft ITGWO een van de grootste hypes van het jaar te pakken: het Canadese duo Angine de Poitrine. Een optreden van dit ongrijpbare ‘microtonale rockorkest’, twee muzikale aliens in polkadot-pakken, ging afgelopen maanden met hun jazzy killergrooves viraal. Dan hoop je dat ze spelen op het fraai verlichte bospodium de Open Plek, voor wat extra artistieke magie. Maar Angine de Poitrine wordt toch gewoon het hoofdpodium, het Sportveld. Alle bezoekers moeten de hype kunnen aanschouwen.

Tot slot moet nog een misverstand uit de wereld worden geholpen: de eerste act van Lowlands wordt onterecht gezien als noodzakelijk opwarmertje, zegt Spijker. „De openingsshow van het festival, vroeg op vrijdag, zien wij juist als een ‘prime slot’, het festival aftrappen voor een fris, nog zeer gretig publiek. Dat zijn vaak heel goede shows.”

Tot Amyl and the Sniffers dus. Vrijdag half twee, Alpha-tent.
En daarna: dóór.