‘Zeg jij ‘hun hebben’? Dan profileer je jezelf als een coole, stoute, wat non-conformistische jongen’

Als je iemand Standaardnederlands hoort praten met een accent (‘Limburgs’, ‘Gronings’, ‘Marokkaans’) dan beïnvloedt dat de manier waarop je over die persoon denkt. Stef Grondelaers heeft dat de afgelopen vijftien jaar weten aan te tonen met een indrukwekkende hoeveelheid aan experimenten. Ik spreek de Belgische onderzoeker in zijn werkkamer in het Meertens Instituut in Amsterdam. We zitten tegenover elkaar. Grondelaers zegt: „Kijk, jij maakt op mij allerlei indrukken. Je bent een man. Van middelbare leeftijd. Een Nederlander. Dus in een paar seconden heb ik een indruk over jou klaar.”

Natuurlijk. Maar dat is visueel. „Inderdaad. Maar zodra je begint te praten, is jouw taal daarna jouw krachtigste indruk. Ik hoor dat jij Randstedelijk klinkt. En ik hoor dat jij waarschijnlijk niet echt uit Noord- of Zuid-Holland komt, maar eerder uit de buurt van Utrecht of iets in die zin. Van waar ben je?”

De interviewer woont in Utrecht, maar is geboren in Venlo, en opgegroeid in Brabant. „Daar hoor je niks meer van”, constateert Grondelaers. „Weet je hoe het komt dat je niet meer Brabants of Limburgs klinkt? Het Randstedelijke accent heeft veel meer prestige. Dus is er jou, als voormalige Brabander of Limburger, veel aan gelegen om je te conformeren aan de nieuwe groep waartoe je nu behoort. Dat is een ongelofelijk krachtig mechanisme hè.”

Hoe bewijs je dat het zo is?

„Daar hebben we een vrij eenvoudige experimentele techniek voor. Je laat mensen stukjes Nederlands horen, telkens twintig seconden lang. Allerlei stemmen die iets in het Standaardnederlands zeggen, en die niet veel accent hebben, maar wel genoeg accent om toch herkenbaar te zijn als Randstedelijk, Gronings, Limburgs, etcetera.

„Het is heel grappig wat er dan gebeurt. Zodra degene die luistert, de proefpersoon, zo’n accent herkent, trekt hij of zij een lade met stereotypes open, om die te plakken op de persoon die spreekt. Terwijl men die persoon verder helemaal niet kent.”

Wat voor soort dingen zeggen die stemmen?

„Zinnetjes die niet zoveel betekenen. Een collega van mij heeft een tiental zinnetjes gemaakt waarin je accentverschillen goed kunt laten uitkomen. Zoals: ‘Vreugdevol knort het varken in de wei, een karakteristiek geluid.’ Alle klanken die je nodig hebt om accenten te kunnen onderscheiden, zitten daarin.

„Vervolgens laat je mensen die sprekers beoordelen op een aantal dimensies. Is deze persoon aardig? Is hij behulpzaam? Klinkt hij hoog opgeleid? Klinkt hij rijk? Klinkt hij leidinggevend? Is zijn taal geschikt voor een sollicitatiegesprek? En ook: klinkt zijn taal mooi, is zijn taal aantrekkelijk?

„Dan zie je dat de proefpersonen twee sprekers met eenzelfde accent heel gelijkaardig beoordelen. Als ze horen dat die persoon uit Groningen komt, beoordelen ze hem als iemand met maar weinig prestige. Ze vinden dat zijn taal niet heel geschikt is om bij een groot bedrijf te werken, dat hij niet heel hoogopgeleid klinkt, etcetera.”

Hangt ervan af wie de luisteraar zelf is, toch?

„Nee. Dat is nou juist het leuke. Dit zullen de Groningers mij niet in dank afnemen: Groningers zijn dol op hun dialecten, maar als ze Standaardnederlands met een Gronings accent horen, dan vinden ze dat accent net zoals andere Nederlanders niet prestigieus, en niet aardig.

„In latere experimenten hebben we daar het Marokkaanse accent aan toegevoegd. Daarbij hebben we verschillende soorten Marokkaans-Nederlandse stemmen gebruikt. Zonder accent, met een zwak accent, met een sterk accent. Om ervoor te zorgen dat een Marokkaanse Nederlander zonder accent toch als Marokkaan herkenbaar was, gebruikten we een trucje. Dan zeiden we ‘u hoort nu Ahmed, of Mohammed’, of we zeiden ‘u hoort nu Rudolf, of Paul’. Nou, zodra iemand Ahmed heet wordt hij gelijk een stuk lager beoordeeld, zelfs als hij nul accent heeft. Mijn pijnlijkste onderzoeksresultaat ooit.”

Het ging om subtiele verschillen?

„Nee, echt niet subtiel. Gigantische verschillen. We lieten dat horen aan studenten in de Randstad en in Nijmegen. Mensen van wie je beter zou verwachten hè. Maar er was een lichtpunt. We hebben in dat onderzoek twee verschillende soorten prestige getest. Allereerst wat we conservatief prestige noemen: deze persoon kan leiding geven, klinkt hoogopgeleid, dat soort dingen. Daarop werden Marokkanen negatief beoordeeld. Ze scoorden nog slechter dan mensen met een Limburgs accent, en die scoren ook al heel laag op dat punt.

„Maar we hebben ook gevraagd: hoe cool klinken deze mensen, hoe streetwise, hoe hip? Dat noemen we dynamisch prestige. En daar scoorden mannelijke Marokkanen plotseling het allerhoogst op.”

Wat houdt dat in, ‘dynamisch’?

„‘Dynamism’ is de term die daarvoor al sinds 1950 gebruikt wordt in de sociale psychologie. Je moet het je zo voorstellen: prestige werkt als een vorm van nabootsing. Je gaat mensen nabootsen die sociaal succesvol zijn. Als je iemand nabootst omdat die cool en hip is, is dat ook een vorm van prestige uiteraard. Iemand die geen sociaal succes heeft boots je niet na, niet qua klederdracht, qua accent, of qua taal.

„We vroegen ook: met welk beroep associeer je dit accent? Met een officier van justitie, een advocaat? Of met een reclamemaker? Of een dj op een jongerenstation? Dan blijkt dat een Marokkaans accent veel sterker geassocieerd wordt met die laatste twee beroepen: een reclamemaker, een dj. Dat verklaart ook waarom dat Marokkaanse accent zich uitbreidt buiten de oorspronkelijke groep. Je moet eens luisteren naar Surinaamse rappers. Veel Surinaamse rappers in Nederland gebruiken geen Surinaams accent. Ze klinken vaak Marokkaans, omdat dat stoer en hip is.

„Weet je waar wij een Surinaams accent mee associëren? Als jij reclames vroeger zag op televisie, van Lassie Toverrijst bijvoorbeeld, dan zag je daarin een Surinamer die grappig en enigszins volumineus was, een bloemetjeshemd droeg, en de lokale blondine het hof maakte. Daar wil je als rapper uiteraard niet mee geassocieerd worden. Als rapper wil je stoer en streetwise zijn. Wel gek eigenlijk, dat iemand uit de ene etnische groep zich het accent van de andere etnische groep toe-eigent, om stoerder te klinken.

„Toen we, in een ander experiment, stemmen van Marokkaanse vrouwen lieten horen, was de uitkomst totaal anders. Als jij Rachida heet en geen accent hebt, word je niet heel anders beoordeeld dan Nederlandse vrouwen: vrij positief.

„Wat leert ons dat? Dat dat Marokkaanse stereotype, van ‘crimineel zijn’ en ‘je niet gedragen’, een mannelijk stereotype is. Als mensen het over ‘Marokkanen’ hebben, hebben ze het meestal over Marokkaanse mannen. Dat is heel erg eigenlijk.”

Je hebt ook onderzoek gedaan naar het gebruik van ‘hun’ in zinnen als ‘hun hebben dat gedaan’.

„‘Hun hebben’ komen we al honderd jaar tegen in de grammatica van het Nederlands. Maar de laatste dertig, veertig jaar is het gebruik van ‘hun’ als onderwerp in Nederland flink toegenomen. Iedereen vraagt zich af: hoe komt dat?

„Daar zijn twee verklaringen voor. Allereerst is er een interne verklaring: ‘hun’ is heel geschikt om contrasten aan te geven, zoals in ‘wij zijn Ajax, hun moeten oprotten’. Daarnaast, en dat vind ik natuurlijk heel interessant, wordt dat ‘hun’ heel erg geassocieerd met dynamisch prestige. Als jij ‘hun hebben’ zegt, profileer jij jezelf daarmee als een coole, stoute, wat non-conformistische jongen.

„Dat kun je ook weer met een experiment aantonen. En je kunt het ook uit tweets halen. Daarin kun je kijken naar: hoe probeert iemand zich te profileren als-ie twittert? Dat kan onder andere door gebruik te maken van  verlengingen, kapitaliseringen en bepaalde leestekens.”

Je bedoelt expressieve spellingen, zoals ‘hoiii’, ‘HOERA’ en ‘yeah!!!!!’.

„Inderdaad. Wat je ziet is dat bij mensen die zichzelf op die manier uitdrukken, expressief dus, er ook een grotere kans is dat zij ‘hun hebben’ gebruiken.”

Je bent tussendoor ook nog in Suriname geweest, voor een onderzoek naar het Nederlands dat daar wordt gesproken.

„Je hebt 19 talen in Suriname, en het Nederlands is daarvan de taal met het meeste prestige. Wat wij wilden weten is: van welk soort Nederlands houden Surinamers nou eigenlijk? Is dat Nederlands Nederlands, of is dat Surinaams Nederlands? Als je dat aan Surinaamse docenten Nederlands vraagt, zeggen zij: Surinaams Nederlands is gewoon Nederlands Nederlands, met alleen maar wat andere woorden erin, en ja, het klinkt ook een beetje anders. Maar dat klopt niet. Want als je er wat beter naar kijkt, zie je ook duidelijke grammaticale verschillen.

„Goed. We lieten mensen in Suriname Nederlands Nederlands en Surinaams Nederlands horen, en ze hoorden altijd perfect het verschil. Bovendien, in alle omstandigheden, en in alle meettechnieken, werd het Surinaams Nederlands als prestigieuzer en bruikbaarder beschouwd dan het Nederlands Nederlands. Er is in Suriname dus duidelijk ruimte voor een eigen Surinaamse vorm van Nederlands. Het taalbeleid in Suriname zal zich aan die werkelijkheid moeten aanpassen. Het is nu misschien nog te veel gericht op het aanleren van Nederlands Nederlands.

„Qua conservatief prestige scoort het Surinaams Nederlands het hoogst, maar als meest dynamische variëteit kwam een andere taal uit de bus: het Sranantongo, de Surinaamse creooltaal die naast het Nederlands daar het meest gesproken wordt. Sranantongo is voor Surinamers vooral de taal van solidariteit, om nabijheid uit te drukken, om moppen in te tappen, om in te vertellen, om je eigen persoonlijkheid in te uiten. En Surinaams Nederlands is de taal die je gebruikt voor een officiëler discours, op school, of in de omgang met sommige andere Surinamers.”