Zorgen om nieuwe gezondheidsdeals VS: Afrikaanse landen delen grondstoffen en data in ruil voor Amerikaanse hulp

De sfeer in de vergaderzaal in de Zimbabwaanse hoofdstad Harare was waarschijnlijk aanvankelijk optimistisch. Op tafel lag een door de Verenigde Staten voorgestelde zorgovereenkomst die bijna te mooi leek om af te slaan: 367 miljoen dollar (312 miljoen euro) voor hiv- en tbc-behandelingen, nieuwe laboratoria en betere voorbereiding op toekomstige pandemieën. Ambtenaren waren publiekelijk al voorzichtig hoopvol. Tot de bijlagen op tafel kwamen.

In ruil voor de financiële steun eiste Washington toegang tot alle Zimbabwaanse gezondheidsdata én strategische grondstoffen als koper en kobalt. Dat ging de regering te ver, waarna ze de stekker uit de onderhandelingen trok.

„De overeenkomst behandelt ons land als proefkonijnen„, zei een regeringswoordvoerder in een officiële verklaring. „De VS wilden exclusief biologische data hebben voor een langere periode”, zonder „enige garantie dat we dan ook toegang hebben tot de hierop gebaseerde medische innovaties – zoals vaccins, diagnostiek of behandelingen”.

Wat in Harare gebeurde, staat niet op zichzelf. In Zambia strandde een vergelijkbare zorgdeal. Washington zou 1 miljard dollar voor de komende vijf jaar vrijmaken, meldde persbureau Reuters, dat inzage kreeg in de concepttekst. Tegelijk werd van Zambia, dat zelf 340 miljoen dollar moest investeren, verwacht dat het land de komende tien jaar toegang zou geven tot gezondheidsdata en grondstoffen.

In Kenia werd een zorgdeal van 1,6 miljard dollar aan Amerikaanse steun, in combinatie met 850 miljoen dollar eigen financiering, geblokkeerd door het Hooggerechtshof vanwege privacyschending. De VS zouden mogelijk persoonlijke medische dossiers in kunnen zien, zoals de hiv-status van patiënten.

In totaal 28 landen onderhandelden over of sloten een soortgelijke deal met de VS sinds eind vorig jaar, waaronder Nigeria, Mozambique, Rwanda, Senegal, Angola en Burkina Faso.

Abrupt opheffen van USAID

Nadat de regering-Trump begin vorig jaar de Amerikaanse buitenlandse hulporganisatie USAID abrupt ophief, viel voor veel landen in één klap cruciale steun weg. De VS waren tot dan toe de grootste geldverstrekker van de mondiale gezondheidszorg. Volgens de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio waren de zorgprogramma’s van USAID „inefficiënt en verspillend”.

In vooral veel Afrikaanse landen had dat dramatische gevolgen. Programma’s tegen hiv, tuberculose en malaria vielen om, klinieken moesten zwaar bezuinigen of sluiten. Het wegvallen van USAID kan in vijf jaar tijd leiden tot meer dan 14 miljoen extra vermijdbare doden, volgens een in The Lancet gepubliceerde projectie.

Lees ook

Deze wetenschappers wisten dat er veel doden zouden vallen toen Trump de ontwikkelingshulp stopzette. Nu tellen ze de slachtoffers

Het opheffen van USAID past binnen een bredere strategie in het Amerikaanse buitenlandbeleid dat gericht is op ‘America First’, waarbij Afrika wordt aangewezen als belangrijk strijdtoneel om de Amerikaanse concurrentiepositie te versterken. In plaats van samen te werken met internationale organisaties als de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) kiezen de VS sinds september 2025 bijvoorbeeld voor directe zorgdeals met individuele landen. Dit nieuwe beleid richt zich op financiële steun: zo’n 20 miljard dollar voor de bestrijding van infectieziektes, voor moeder- en kindzorg en pandemiepreventie. Afrikaanse landen moeten zelf ook miljoenen bijdragen, als bewijs van ‘gedeelde verantwoordelijkheid’.

De VS weigeren alle onderdelen van de akkoorden openbaar te maken, wat volgens de Amerikaanse overheidswaakhond Public Citizen onwettig is. Het leidt tot frustratie en verontrusting bij landen met wie de VS aan het onderhandelen zijn.

Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken publiceerde zelf per ongeluk vijf contracten op zijn website. Daardoor werd duidelijk dat elk land een andere vijfjarige deal krijgt aangeboden, waarbij sommige landen soms wel 25 jaar lang hun gezondheidsdata exclusief met de VS moeten delen. Vaak zonder er zelf over te kunnen beschikken voor de ontwikkeling van medicijnen of met automatische verlenging van het akkoord na de eerste vijf jaar. Exit-clausules ontbreken, net als toezicht op transparantie.

Data als nieuwe grondstof

Voor landen die sinds het einde van USAID financieel grote moeite om hun zorgstelsel overeind te houden, is de druk om te tekenen groot. Maar in steeds meer landen groeit onder juristen de kritiek tegen de akkoorden, die meer op ruilhandel lijken: steun in ruil voor strategische grondstoffen en gevoelige gezondheidsgegevens, zoals genetische informatie, klinische persoonsdossiers en epidemiologische data.

Lees ook

Geen USAID meer? Elke inwoner van de Keniaanse vissersstad Kisumu merkt de gevolgen

Sophie Harman, hoogleraar mondiale gezondheidspolitiek aan de Queen Mary Universiteit in Londen, waarschuwt in the British Medical Journal voor „imperialisme op het gebied van gezondheidszorg”. Want de schaal waarop Afrikaanse landen onder druk worden gezet om al hun gezondheids- en epidemiologische data te delen is ongekend.

„Zonder afspraken over toegang tot vaccins of winstdeling geven landen op deze manier in feite hun nationale bezit weg”, laat Desta Lakew van Amref Health Africa, een ngo in de publieke gezondheidssector, vanuit de Keniaanse hoofdstad Nairobi weten via mail, „en daarmee zeggenschap over ziektebestrijding, toegang tot betaalbare medicijnen en privacy”.

Dat grondstoffen als koper en kobalt geopolitiek belangrijk zijn, is niets nieuws. Exclusieve toegang tot grootschalige gezondheidsdata zou weleens het volgende object kunnen zijn van internationale concurrentie. Nu kunstmatige intelligentie een steeds grotere rol speelt voor medicijnontwikkeling, zijn zulke datasets miljarden waard. Amerikaanse biotech-bedrijven en overheden kunnen met die genetische data patenten en vaccins ontwikkelen.

De akkoorden kunnen ook worden gebruikt om landen onder politieke druk te zetten om bepaald beleid door te drukken. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de zorgdeal met Nigeria, waarin staat dat ongeveer 200 miljoen dollar aan Amerikaanse steun naar 900 christelijke zorginstellingen moet gaan.

VS verzamelen biometrische data

Volgens Harman verzamelen de VS al jaren wereldwijd biometrische data, zoals vingerafdrukken en irisscans. Dit „biometrisch imperialisme” krijgt met de America First Global Health Strategy een nieuwe dimensie en zet de soevereiniteit van veel Afrikaanse landen op het spel. Amerikaanse medewerkers worden ingebed in Afrikaanse ministeries, financiering gekoppeld aan Amerikaanse prioriteiten en Amerikaanse digitale infrastructuur.

Ook Githinji Gitahi van Amref Health Africa meent dat de zorgdeals een fundamenteel probleem blootleggen. „Machtige landen en bedrijven kunnen de kwetsbaarheid van zwakkere staten uitbuiten”, zegt hij in het medische blad Devex.

Bij een Nigeriaanse fabriek worden hiv- en malariatesten ingepakt.

foto Sodiq Adelakun/REUTERS

Dat wantrouwen kent een lange geschiedenis. Tijdens de hiv-crisis in de jaren tachtig werden Afrikaanse landen jarenlang gebruikt als testlocaties, terwijl medicijnen pas na lange politieke en juridische strijd breed beschikbaar kwamen. Farmaceutische patenten en hoge prijzen hielden levensreddende middelen lange tijd buiten bereik van Afrikaanse landen. En de VS verbonden aan de levering van hiv-medicijnen de eis dat anti-abortuswetgeving werd ingevoerd.

Lees ook

Bevriezing USAID ontketent chaos in mondiale zorg, voedselhulp, media en mensenrechtenclubs

Tijdens de coronapandemie herhaalde dat patroon zich. Afrikaanse onderzoekers deelden gegevens over nieuwe virusvarianten, belangrijke informatie voor de ontwikkeling van vaccins. Maar eenmaal beschikbaar, gingen die eerst naar rijke landen.

Begin dit jaar leidde een controversiële Amerikaanse proef met hepatitis B-vaccins voor baby’s in Guinea-Bissau nog tot zware kritiek van de WHO. Bij een deel van de baby’s werd bij wijze van experiment het vaccin niet direct na de geboorte toegediend.

„Partnerschap klinkt mooi,” zegt Desta Lakew van Amref Global Health, „maar zonder wettelijke garanties is het een lege huls”.

‘Gezamenlijke aanpak is cruciaal’

Volgens hoogleraar Harman laten de discussies in landen als Kenia, Zambia en Zimbabwe zien dat verzet wel degelijk mogelijk is, vooral als de inhoud van de deals openbaar wordt gemaakt. Afrikaanse landen kunnen zich hiertegen wapenen, maar niet door ieder voor zich te onderhandelen. Vanuit Europese landen is stevige kritiek geuit op de abrupte ontmanteling van USAID en op Trumps bilaterale zorgdeals, ook al hebben ze de afgelopen jaren ook zelf sterk op ontwikkelingshulp bezuinigd.

Het ligt het meest voor de hand dat de gezondheidsorganisatie van de Afrikaanse Unie (Africa CDC) een gezamenlijke Afrikaanse aanpak zou leiden. De Europese Unie investeert samen met de Afrikaanse Unie via Africa CDC in lokale productie van medicijnen en versterking van lokale gezondheidsinstituten. Zo wil de EU Afrikaanse landen minder afhankelijk maken van buitenlandse hulp en een gezamenlijk alternatief bieden voor de Amerikaanse aanpak.

Alleen sta je zwak, meent Desta Lakew. „Gezamenlijk afspraken maken is cruciaal, net als het juridisch vastleggen van de eerlijke verdeling van de opbrengsten in plaats van dat als bijzaak te behandelen.” Daarnaast moeten landen hun data zoveel mogelijk op eigen bodem houden. Want zodra die het continent verlaten hebben ze er geen zeggenschap meer over.