38 gemeenten willen een verbod op sigarettenfilters: één filter kan duizend liter water vervuilen

„We zijn iedere dag met honderden collega’s bezig de stad schoon te houden”, zegt Arjen Kapteijns, milieu-wethouder in Den Haag namens GroenLinks. „Peuken opruimen is daarbij heel ingewikkeld: ze zijn klein en lastig op te vegen. Het is zeer arbeidsintensief om ze op te ruimen.”

Den Haag en 37 andere gemeenten willen een verbod op sigarettenfilters. Omdat sigaretten met filters zo gangbaar en wijdverspreid zijn, willen gemeenten ze niet individueel verbieden, maar steunen ze een oproep hiertoe van gezondheids- en natuurorganisaties die naar Brussel gaat. Ze hopen dat de filters kunnen worden verboden nu de Europese Single Use Plastic Directive wordt herzien, een richtlijn tegen plastic zwerfafval. Sigarettenfilters vormen (gemeten in stuks) het grootste zwerfafvalprobleem in Europa.

Zwervende filters zijn een grote ergernis van gemeentelijke afvaldiensten. Den Haag is afgelopen jaren om die reden overgestapt op gedeeltelijk rookvrije stranden, vertelt Kapteijns. Reinigingsmachines voor het strand, zogenaamde beachcleaners, kunnen filters niet goed uit het zand halen, vertelt hij. „Ze kunnen niet te fijnmazig filteren, want dan zouden ze bijvoorbeeld ook veel schelpen verwijderen.” Uiteindelijk spoelt zo een deel van de peuken uit naar zee.

Schattingen over het aantal filters dat jaarlijks in Nederland in het milieu belandt, lopen uiteen van honderden miljoenen tot meer dan 7 miljard per jaar. In gerookte sigarettenfilters zitten zware metalen zoals lood, zink, nikkel en stoffen als arseen (voorheen gebruikt als rattengif) en nicotine. Daarnaast zijn ze een bron van microplastics. Veel peuken komen in het water terecht: rechtstreeks, door wind of via het riool. Eén filter bevat genoeg verontreinigende stoffen om tot duizend liter water te vervuilen.

De filters die in het water belanden, zijn teruggevonden in de maaginhoud van vissen, walrussen en vogels. Uit onderzoek bleek dat de toxische stoffen uit filters dna-schade kunnen veroorzaken bij de zoetwatermossel. En peuken die in de aarde belanden, kunnen ertoe leiden dat planten minder goed groeien.

De oproep werd, naast de vier grote steden, ondertekend door andere steden als Venlo, Amersfoort en Arnhem en kleinere gemeenten als Diemen, Borsele, Horst aan de Maas en Beuningen. Bij de oproep sluiten ook natuur- en gezondheidsorganisaties zich aan, zoals het Trimbos-instituut, Natuurmonumenten en Stichting De Noordzee.

Vivianne Heijnen (CDA) was in haar tijd als staatssecretaris van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat in het kabinet-Rutte IV voorstander van een Europees verbod op eenmalige sigarettenfilters. Dat standpunt nam ze in na een onderzoek van onderzoeksbureau CE Delft, waaruit bleek dat een verbod op sigarettenfilters de enige effectieve maatregel is om het milieuprobleem op te lossen.

Gemeenten zouden eventueel ook voorstander zijn van een nationaal verbod (de oproep die zij tekenden is breed geformuleerd). In de tussentijd is ook onderzoek gedaan naar of een nationaal verbod haalbaar is, of dat daar (juridische) obstakels voor zijn. De uitkomst daarvan wordt binnenkort naar de Tweede Kamer gestuurd. Onduidelijk is of er momenteel in de Tweede Kamer een meerderheid voor zou zijn.

Filtersigaretten niet minder schadelijk

Naast het ondertekenen van de oproep heeft Kapteijns tijdens een werkbezoek in Brussel bij Europarlementariërs gepleit voor een verbod. „We zitten natuurlijk als gemeente aan de achterkant. Want wij ruimen op wat al op de grond ligt. Eigenlijk moeten we gewoon helemaal af van sigarettenfilters, want functioneel doen ze niet veel. Het is niet zo dat sigaretten met een filter gezonder zijn.”

De Nederlandse Vereniging van Artsen voor Longziekten en Tuberculose liet eerder aan deze krant weten dat filtersigaretten — die in de vorige eeuw werden gepromoot als gezond alternatief — niet veiliger zijn dan sigaretten zonder filters. Ook Trimbos schrijft dat sigaretten mét filter niet beter zijn voor de gezondheid. „Filters zijn de dodelijkste fraude uit de geschiedenis van de menselijke beschaving”, zo zei Robert Proctor, een professor wetenschapsgeschiedenis aan Stanford in 2012 tegen The New York Times.

Wel geven de filters een prettiger mondgevoel bij het roken. Bij ongefilterde sigaretten kan er tabak in de mond komen, en kan de rook ‘harder’ smaken.

Karl Beerenfenger is een van de initiatiefnemers achter de campagne No (plastic) filter. Hij hoopt dat de filters op Europees niveau kunnen worden verboden als de richtlijn tegen zwerfafval wordt herzien. Tegelijk ziet hij een flinke lobby van tabaksproducenten en producenten van celluloseacetaat, het materiaal dat in de filters zit. „Ze pleiten voor een focus op gedragsverandering en handhaving, en schuiven daarmee, zoals altijd, de verantwoordelijkheid af op de consument”, zegt Beerenfenger. „Daarnaast pleiten ze ervoor celluloseacetaat niet onder plasticwetgeving te laten vallen, omdat het gemaakt is van natuurlijke vezels. Maar het is chemisch bewerkt en gedraagt zich in de natuur hetzelfde als fossiele plastics.”

CE Delft concludeerde eerder dat het effect van gedragscampagnes „mogelijk beperkt” zal zijn op de hoeveelheid filters in het zwerfafval, en „waarschijnlijk veel minder groot dan het effect van een harde maatregel zoals een verbod”. Toch hoopt wethouder Kapteijns dat mensen zich wel bewuster worden van het milieuprobleem. „Om een of andere reden is het niet maatschappelijk geaccepteerd je blikje op straat te gooien, maar de sigarettenpeuk nog wel. Daar is iets raars aan de hand.”

In 2018, toen de Single Use Plastic Directive werd geïntroduceerd, werd ook overwogen plastic sigarettentfilters te verbieden. „Toen heeft men het politiek niet aangedurfd”, zegt Gerben-Jan Gerbrandy, Europarlementariër namens D66 en voorstander van een filterverbod. „Ik denk dat er intussen veel meer kennis is over het gebrek aan gezondheidsvoordelen. En het staat tegenover werkelijk een ongekend afvalprobleem.”

Of er nu wel een politieke meerderheid is, weet Gerbrandy niet. „De wind waait momenteel niet uit de hoek van verduurzaming. Het is natuurlijk ook een emotioneel debat. Mensen zeggen: dan wordt mijn sigaret afgepakt. Maar de illusie dat filtersigaretten veiliger zijn, geeft ook een gezondheidsargument om ze wel te verbieden. Het is moeilijk te voorspellen wat de uitkomst zal zijn van dit debat.”