40.000 jaar oude inkepingen blijken een hele vroege versie van een schrift te zijn

Kruisen, puntjes en inkepingen op 40.000 jaar oude voorwerpen zijn geen versiering: ze werden gebruikt om informatie mee vast te leggen.

Lang voordat het eerste echte schrift bestond kerfden mensen al tekenreeksen in hun werktuigen en beeldjes. Denk aan herhaalde lijnen, inkepingen, stippen en kruisen. Die tekens zitten op objecten uit het laat-paleolithicum, zo’n 34.000 tot 45.000 jaar oud.

Volgens een nieuwe analyse van taalkundige Christian Bentz van Saarland University en archeoloog Ewa Dutkiewicz van het Museum für Vor- und Frühgeschichte in Berlijn zijn die reeksen verrassend rijk aan informatie. Zo rijk zelfs dat ze te vergelijken zijn met de vroegste proto-spijkerschrifttabletten uit Mesopotamië die pas veel later verschenen, rond 3000 BCE. De studie is te vinden in PNAS.

Kruisjes en stipjes

Veel van dit soort gegraveerde objecten komen uit de Zwabische Jura in Zuidwest-Duitsland. Daar zijn in grotten bijzondere vondsten gedaan, zoals in de Vogelherd-grot in het Lonetal. Daar werd bijvoorbeeld een klein mammoetbeeldje gevonden, gesneden uit mammoetivoor met rijen kruisen en stippen erop. Ook andere voorwerpen uit de regio dragen vergelijkbare patronen. Zo is er de zogeheten ‘Adorant’: een ivoren plaat uit de Geißenklösterle-grot met een figuur die lijkt op een mix tussen een mens en een leeuw. Ook daarop staan rijen stippen en inkepingen.

Volgens het onderzoek lijken die tekens bewust en systematisch te zijn gezet. Ze zouden dus bedoeld kunnen zijn om informatie vast te leggen of door te geven. Bentz: “Ons onderzoek helpt ons de unieke eigenschappen van deze tekensystemen bloot te leggen. Ze lijken een vroege voorloper van een schrift te zijn.” Dutkiewicz benadrukt dat de Zwabische Jura zeker niet de enige plek is waar de tekens gevonden worden. Dutkiewicz: “Ontelbaar veel werktuigen en sculpturen uit de Steentijd dragen deze opzettelijke tekenreeksen.”

Geen ontcijfering

Het is belangrijk om te noemen dat de onderzoekers niet probeerden de tekens te ‘ontcijferen’. Ze keken vooral naar hoe vaak tekens voorkomen, hoe regelmatig ze worden herhaald en hoe voorspelbaar het volgende teken is. Het team digitaliseerde hiervoor meer dan 3.000 tekens die op ongeveer 260 objecten stonden, en verzamelden die in een database. Daarna gebruikten ze verschillende methodes om de patronen te vergelijken met vroege proto-spijkerschriftteksten en met moderne schrijftalen.

Daarbij keken ze vooral naar de entropie van de tekens. Dat is een maat voor hoe ‘willekeurig’ een reeks is. Als een reeks heel voorspelbaar is en veel dezelfde tekens bevat is de entropie lager; als er meer variatie in zit is de entropie hoger. De onderzoekers gebruikten die maat om te kijken hoeveel informatie de tekst mogelijk bevat.

Leestip: Onderzoek wijst uit: oudste forten ooit komen uit de steentijd

Bentz: “De reeksen bleken veel herhaling te bevatten waardoor we ze goed konden voorspellen. Daardoor bevatten de tekenreeksen mogelijk ongeveer net zoveel informatie als het proto-spijkerschrift.” Met andere woorden: het lijkt er sterk op dat deze oude tekenreeksen niet zomaar uit willekeurige krabbels bestaan, maar dat ze regels volgen. Daardoor zijn ze mogelijk gebruikt voor het vastleggen van informatie.

Tegelijkertijd zeggen de onderzoekers nadrukkelijk dat dit geen schrift is zoals wij dat kennen. Bentz: “Deze tekenreeksen hebben niets te maken met de schrijfsystemen van vandaag. Die zijn vooral gebaseerd op het weergeven van gesproken taal. Daardoor hebben ze andere eigenschappen.” De steentijdpatronen lijken juist sterk op een vroege versie van het proto-spijkerschrift, dat ook veel herhaling kent en waarin tekens in vergelijkbare mate terugkeren.

Vroeg systeem

Daarmee laat het onderzoek zien dat het menselijk vermogen om informatie te coderen waarschijnlijk veel ouder is dan het eerste echte schrift. Alhoewel we de tekens nog niet begrijpen weten we nu al wel dat mensen een systeem hadden voor het vastleggen van informatie. Dutkiewicz: “de tekens komen uit een periode waarin Homo sapiens pas net Europa hadden bereikt. Destijds kon het vastleggen en delen van informatie belangrijk zijn, bijvoorbeeld om samen te kunnen werken.”

Het onderzoek symboliseert daarmee vooral een nieuwe stap vooruit in een oude discussie: wanneer begonnen mensen informatie buiten hun hoofd op te slaan? Dit werk suggereert dat die stap mogelijk al tienduizenden jaren eerder is gezet dan lang werd gedacht.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Zo konden indianen in de vroege steentijd hun leefgebied uitbreiden in het barre klimaat van de VS en Skeletten onthullen dat mensen al sinds de steentijd gebruikmaken van piercings . Of lees dit artikel: Hoe mensen in de Steentijd inteelt al wisten te vermijden .

Schrijf je in voor de nieuwsbrief!
Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week?
Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: