40 procent van kanker is te voorkomen, maar niet door ‘gezonder te leven’ alleen

Stoppen met roken, vaccineren tegen HPV, schonere lucht en minder alcohol zouden elk jaar miljoenen kankerdiagnoses kunnen voorkomen. Toch blijven deze maatregelen wereldwijd ongelijk toegepast, zo blijkt uit een studie waarin bijna 19 miljoen gevallen onder de loep werden genomen.

Onderzoekers van onder meer het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek hebben tijdens dit onderzoek, dat in vakblad Nature is verschenen, gekeken naar gegevens uit 185 landen. Van de bijna 19 miljoen nieuwe kankerdiagnoses in 2022 bleken er ruim 7 miljoen een directe link te hebben met factoren waar we vandaag al iets aan kunnen doen, zoals roken, alcohol, infecties, overgewicht en luchtvervuiling.

Een bijzonderheid van kankeronderzoek is dat de ziekte zich vaak pas ontwikkelt lang na de schadelijke blootstelling. De onderzoekers koppelden daarom diagnoses uit 2022 aan risicofactoren van ongeveer tien jaar eerder. “Kanker ontwikkelt zich doorgaans vele jaren na blootstelling, dus het meenemen van een tijdsvertraging is essentieel en biologisch plausibel”, vertelt co-auteur van de studie Hanna Fink aan Scientias.nl.

De belangrijkste risicofactoren

Roken blijft wereldwijd de grootste boosdoener: ongeveer één op de zes kankergevallen hangt ermee samen. Op de tweede plaats staan infecties zoals het HPV-virus en de Helicobacter pylori-bacterie. Alcohol is verantwoordelijk voor zo’n 700.000 nieuwe gevallen per jaar. “Samen zijn deze drie risicofactoren goed voor bijna 40 procent van de nieuwe kankerdiagnoses wereldwijd”, aldus Fink.

Geografische verschillen

De onderzoekers zagen enorme geografische verschillen. In Oost-Azië bleek bijna 60 procent van de kankergevallen bij mannen vermijdbaar, vooral door hoge rookcijfers. In sub-Sahara Afrika zijn infecties de grootste oorzaak, mede doordat HPV-vaccinatie daar nauwelijks beschikbaar is. In westerse landen spelen naast roken ook overgewicht en UV-straling een rol.

Mannen versus vrouwen

Er is ook een opvallend verschil tussen de seksen. Bij mannen is bijna de helft van alle kankerdiagnoses te linken aan vermijdbare factoren; bij vrouwen is dat ongeveer drie op de tien. De verklaring: mannen roken wereldwijd vaker en drinken gemiddeld meer. Bij vrouwen in armere landen vormen infecties de grootste oorzaak, vooral HPV, dat baarmoederhalskanker veroorzaakt.

“Deze verschillen vragen duidelijk om gendersensitieve preventiestrategieën”, zegt Fink, “zoals het opschalen van HPV-vaccinatie en screening voor vrouwen, naast een streng tabaks- en alcoholbeleid dat zich op mannen richt.”

Effectieve preventie

Wat ontbreekt er nog aan effectieve preventie? “We schieten vooral tekort op het vlak van dekking en gelijkheid”, aldus Fink. “Veel landen hebben nog steeds geen toegang tot vaccins, screeningsprogramma’s, schone lucht, veilig water en effectieve regulering van tabak en alcohol.”

Gelukkig weten we ook wat wel helpt. “Het sterkste bewijs ondersteunt tabaksontmoedigingsbeleid, vaccinatie tegen HPV en hepatitis B, het terugdringen van schadelijk alcoholgebruik en infectiebestrijding via screening en behandeling”, somt Fink op. “Deze maatregelen hebben de kankerlast al verminderd waar ze breed zijn ingevoerd.”

Wat betekent ‘voorkombaar’?

Maar wat betekent het eigenlijk als wetenschappers zeggen dat een kanker ‘voorkombaar’ is? “Dit betekent niet dat individuen schuld dragen aan hun kanker, of dat elk geval voorkomen had kunnen worden door persoonlijke keuzes alleen. Veel risicofactoren worden gevormd door sociale, economische en beleidsmatige omstandigheden”, zegt Fink.

De werkelijke cijfers liggen waarschijnlijk nog hoger dan de studie rapporteert. “Beperkte data vergroten de onzekerheid en kunnen leiden tot een onderschatting van de werkelijke last”, erkent Fink. “Om die redenen is het goed mogelijk dat de werkelijke potentieel voorkombare kankerlast hoger ligt dan wat wij rapporteren, vooral in landen met zwakkere gezondheidsinformatiesystemen.”

Collectieve actie

De kernboodschap is desalniettemin hoopvol, hoewel Fink om nuance vraagt. “De belangrijkste boodschap is dat kankerpreventie werkt. Tegelijk moeten mensen oppassen deze resultaten niet te interpreteren als persoonlijke schuld of als een garantie op volledige preventie. Risico wordt gevormd door bredere omgevingen en beleid, en preventie vereist collectieve actie, niet alleen individuele gedragsverandering.”

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Een levenlang drinken vergroot vooral de kans op endeldarmkanker fors (maar er is hoop) enDeze ‘verraderlijke’ hersencellen helpen hersenkanker groeien (maar er is mogelijk een medicijn). Of lees dit artikel: ALS blijkt een auto-immuunziekte te zijn: ontstekende T-cellen vallen zenuwen aan.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: