6 procent van de jongeren is benaderd door online ronselaars, en ze bieden ook zichzelf aan. ‘Wie heeft een job voor bollen slikken?’

2 uren geleden 1

Serieuze mannen, betrouwbare chauffeurs, harde werkers en fitte mannen. Dat is wat criminele ‘recruiters’ zoeken in nieuwe dealers, koeriers, uithalers van drugs uit zeecontainers, schutters van woningen of bomplaatsers. „Opzoek naar […] voor haven job voor vanavond […] uitbetaling 20K […] alleen serieuze werkers!”, schrijft een ronselaar in een openbare Telegramgroep voor handel en fraude. Er zijn ook personen die zichzelf aanbieden via Telegram. „Wie heeft een job voor bollen slikken?”, schrijft een aanbieder.

Sociale media zijn een goudmijn van minderjarigen en adolescenten die illegaal een zakcentje willen verdienen. In Nederland geeft zo’n 6 procent van de jongeren tussen de 16 en 27 jaar aan voor „klusjes” via sociale media te zijn benaderd. Dat zijn relatief vaker mannen (70 procent) jonger dan 21 jaar, al zien jonge mannen en vrouwen even vaak oproepen voorbij komen. Dat blijkt uit een woensdag gepubliceerd onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam (VU), de Erasmus Universiteit Rotterdam en het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving.

De steekproef besloeg ruim duizend jongeren. Een op de vijf jongeren zegt via sociale media weleens een oproep te hebben gezien voor drugs- of geweldsdelicten. Het onderzoek laat zien welke rol sociale media spelen bij de betrokkenheid van jongeren bij deze vormen van criminaliteit.

Makkelijker beïnvloedbaar

Voor het onderzoek spraken wetenschappers met jongeren die betrokken zijn (geweest) of het risico lopen om betrokken te raken bij criminaliteit en jongerenwerkers. De wetenschappers analyseerden berichten uit openbare Telegramgroepen die als doorgeefluik functioneren voor besloten groepen. Met verhullende straattaal en code – zoals emoticons van sneeuwvlokken (cocaïne), diamanten (crystal meth), paarden (‘werkpaarden’ of ketamine) of messen – leiden de vage berichten naar gedetailleerde opdrachten in besloten groepen.

Jongeren zijn het meest gewild onder criminele recruiters. „Ze lijken de gevolgen minder goed te overzien, makkelijker beïnvloedbaar te zijn en ze zijn gevoeliger voor de verleiding van snel geld verdienen”, zegt Sjoukje van Deuren, universitair docent criminologie aan de VU. Ze is betrokken bij het onderzoek.

De betrokkenheid van jongeren bij zware en georganiseerde criminaliteit staat „nadrukkelijk” op de politieke en beleidsmatige agenda, merkt criminoloog Van Deuren. In media verschijnen steeds vaker berichten van jongeren die online – ook via gameplatforms en streamingdiensten – worden gerekruteerd. Snapchat lijkt met 40 procent het grootste online wervingskanaal te zijn. Op Snapchat maar ook op TikTok worden jongeren vooral gevraagd voor „lichtere klussen”, zoals (lichtere) geweldsdelicten en drugsgerelateerde klussen.

‘Vrienden Zoeken’ op Snapchat

De online oproepen zijn in eerste instantie vaak vaag en algemeen. Later zeggen de rekruteerders dat ervaring en kennis niet nodig zijn. „Het neerleggen van vuurwerkbommen of explosieven of het uithalen van drugs worden gepresenteerd als vrij makkelijke klussen. Tegelijkertijd zijn het klussen met een enorm hoog risico op pakkans”, zegt criminoloog Van Deuren. Ze ziet dat oproepen vaak gepaard gaan met tijdsdruk. „Er zit snelheid achter. Het moet vanavond, morgen of morgenavond gebeuren. De berichten hebben bijna geen betrekking op iets wat volgende maand moet gebeuren.”

Snapchat is bij uitstek een snelle applicatie, waar de ronselaars inspelen op het gevoel van vluchtigheid en anonimiteit. Foto’s, filmpjes en tekstberichten verdwijnen na een bepaalde tijd. Een voormalige jonge rekruteerder die Van Deuren sprak, zei iedere dag op Snapchat te kijken. „Snapchat heeft een functie genaamd ‘Vrienden Zoeken’. Het is een lijst met mensen die op basis van openbare locatiegegevens of contactenlijsten worden aanbevolen.” Met één klik is het mogelijk om (on)bekende mensen uit de omgeving een vriendschapsverzoek te sturen. „Iedere dag kreeg hij een nieuwe lijst met potentiële ‘werknemers’ voorgesteld via Snapchat.”

Voor dit soort delicten lijkt veel gewerkt te worden met tussenpersonen: mensen die worden betaald door opdrachtgevers om jongeren te rekruteren. „We spraken met een jongen die begonnen was als uitvoerder van criminele klussen. Vervolgens is hij zelf personen gaan benaderen. Volgens hem kon hij op deze manier geld verdienen zonder zelf hoogrisicoklussen uit te voeren.” Opdrachtgevers bepalen of ze tevreden zijn met de uitvoering. Soms worden jongeren deels of helemaal niet uitbetaald. „Het anonieme karakter van de opdrachtgevers of tussenpersonen kan het voor de jongeren lastig maken om op iemand af te stappen en hun geld op te eisen.”

Op eigen initiatief

Jongeren nemen soms ook zelf het initiatief om criminelen te benaderen voor ‘werk’. Meestal gebeurt dit op Telegram, waar telefoonnummers en echte namen kunnen worden afgeschermd. „Ervaren speed klopper en GHB maker zoekt met spoed werk. […] Spoed!”, schrijft een aanbieder in een openbare Telegramgroep voor Amsterdamse handel. In andere uitnodigingen stellen de aanbieders de opdrachtgevers gerust met „heb geen strafblad meer” of „één van de zes keer opgepakt”.

Op Telegram worden soms „zwaardere klussen” geplaatst, zoals het beschieten of het afpersen van personen. Hoe het netwerk achter deze online recruiters eruitziet is vooralsnog niet bekend. „Op basis van eerdere onderzoeken naar georganiseerde criminaliteit, zijn het meestal fluïde netwerken.” De (voormalig) gerekruteerde jongeren – die voor het onderzoek zijn gesproken – zeggen zichzelf niet altijd als onderdeel van een georganiseerde criminaliteitsgroep te zien. „Dat gevoel komt vooral doordat ze allerlei klusjes voor verschillende personen uitvoeren.”

Om verwarring te voorkomen wil Van Deuren duidelijk maken dat het ronselen van jongeren voor criminaliteit nog altijd grotendeels op straat, in kwetsbare wijken waar zij opgroeien, plaatsvindt. Van Deuren: „Gezien de rol die de platforms innemen in het faciliteren van crimineel gedrag, is het belangrijk om te praten over de manier waarop hun apps het rekruteren van jongeren mogelijk maken.”