‘Republiek Amsterdam’ blijft zonder twijfel links – ook omdat de stad geen moeite doet om rechtse kiezers te motiveren

Het scheelde maar een paar pennenstreken of de hypermoderne bibliotheek op de Zuidas zou er komen. Jaren werk, vele vergaderuren en miljoenen euro’s hadden geresulteerd in een ontwerp voor een multimediaal kenniscentrum – een levendige publieke plek in een nogal steriele kantorenwijk. Maar toen verscheen in mei 2022 het Amsterdamse coalitieakkoord van PvdA, GroenLinks en D66, met op bladzijde 32 een zinnetje dat het hele project ondersteboven zette: „We verplaatsen de geplande OBA Next van de Zuidas naar Zuidoost.”

Een paar weken eerder was de Partij voor de Arbeid in de hoofdstad na acht jaar weer de grootste geworden. De stad kleurde nog iets linkser: BIJ1 won terrein, D66 en VVD leverden een zetel in. Het nieuwe college beloofde te strijden voor gelijke kansen voor alle Amsterdammers en extra te investeren in de plekken die dat het hardst nodig hadden. De verhuizing van de ‘superbieb’ van een rijker naar een armer stadsdeel was het eerste wapenfeit.

Een week voor de gemeenteraadsverkiezingen is één ding al zeker: de Amsterdamse uitslag zal weer van de rest van het land afwijken. Volgens een peiling van onderzoeksbureau Onderzoek en Statistiek blijft PvdA met 17,8 procent en 9 zetels nipt de grootste. GroenLinks volgt met 16,2 procent en 8 zetels, net als D66, dat op 15,4 procent uitkomt. Progressieve, groene en kosmopolitische partijen scoren in Amsterdam steevast beter, net als partijen die zich richten op kiezers met een migratieachtergrond. Decennialang was de stad een rood bolwerk waar conservatieve en populistische stromingen maar moeizaam voet aan de grond kregen: de PvdA zat sinds de Tweede Wereldoorlog slechts één periode (2014-2018) niet in het college. De landelijke verkiezingen van 2023 bevestigden het imago van ‘Republiek Amsterdam’: GroenLinks-PvdA werd in de hoofdstad de grootste. In 250 andere gemeenten, waaronder veel rond Amsterdam, won de PVV. 

Veel mensen met hbo- of wo-opleiding

Is Amsterdam echt zo links? Zo anders? Wel als je kijkt naar wie er stemmen, zegt politicoloog Floris Vermeulen. In de stad zie je een „selectie-effect”: Amsterdam trekt relatief veel mensen met een hbo- of wo-opleiding. Zij gaan vaker naar de stembus en stemmen vaker links of liberaal-progressief. Mensen met een basis- of mbo-opleiding, lager inkomen, migratieachtergrond of jonge leeftijd (26 jaar of jonger) blijven juist sneller thuis. Daardoor zijn bepaalde groepen slecht vertegenwoordigd, aldus Vermeulen. „En in een diverse stad als Amsterdam zijn die groepen groot.”

Tijdelijke locatie OBA Next Lab in Amsterdam-Zuidoost

Foto Zara Nor

Er is nog een andere verklaring. Volgens electoraal geograaf Josse de Voogd is Amsterdam een ongewone gemeente: de stad is ruimtelijk niet ‘compleet’, omdat ze ingeklemd ligt tussen onder meer een vliegveld en beschermde natuur. Grote naoorlogse buitenwijken („met laagbouw en een demografie dichter bij het landelijke gemiddelde”) ontbreken. „In plaats daarvan bouwden we een stukje verderop Hoofddorp en Purmerend.” In feite, zegt De Voogd, is Amsterdam een grotere versie van veel andere steden. „Snijd je de centrale delen van Groningen of Arnhem uit, dan krijg je een vergelijkbare verkiezingsuitslag. Het Gooi is in zekere zin de VVD-wijk van Amsterdam, in Nijmegen ligt die gewoon binnen de gemeente.”

‘Binnen de Ring’ en ‘buiten de Ring’

Het beeld van het links-progressieve ‘eiland Amsterdam’ is dus enigszins vertekend. Bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen bracht meer dan de helft van de inwoners geen stem uit – vaak omdat ze niet geloofden dat die ertoe deed. In de stadsdelen Nieuw-West en Zuidoost daalde de opkomst tot een historisch dieptepunt van respectievelijk 32,5 en 29,9 procent. Vooral aan de randen van de stad keerden kiezers zich af van gevestigde partijen als GroenLinks, PvdA, D66 en VVD. Nog nooit was er zo’n groot contrast tussen ‘binnen de Ring’ en ‘buiten de Ring’.

Maar wie zijn dan die mensen die niet participeren? Dat probeerde de gemeente vorig jaar in kaart te brengen met het rapport Ondervertegenwoordigd Amsterdam – een lokale versie van de Atlas van Afgehaakt Nederland van Josse de Voogd en René Cuperus. Ook onderzoek van politicoloog Floris Vermeulen naar verschillen in opkomst tussen Amsterdamse wijken en bevolkingsgroepen werd door de raad uitgebreid bestudeerd.

Je zou campagnes moeten organiseren voor groepen die minder stemmen. Het ligt politiek gevoelig: gevestigde partijen hebben er geen belang bij

Maar van de aanbevelingen, zegt Vermeulen, ziet hij in aanloop naar de verkiezingen niets terug. „Investeren in buurten en organisaties is cruciaal. Je zou campagnes moeten organiseren voor groepen die minder stemmen. Er zou een commissie komen, maar dat is niet gebeurd. Het ligt politiek gevoelig: gevestigde partijen hebben er geen belang bij. Het wordt tegengehouden.”

De ongelijkheid in politieke betrokkenheid baart hem zorgen. Hij ziet een vicieuze cirkel: mensen stemmen niet omdat ze zich niet in de politiek herkennen, waardoor hun belangen minder terugkomen in beleid dat hen wél raakt. Ze voelen zich nóg minder gezien, dat vergroot het wantrouwen en drukt de opkomst verder omlaag. „Op papier hebben we een ideaal systeem: bijna iedereen mag stemmen en elke stem telt direct. Maar in de praktijk profiteren vooral welvarende inwoners. In dit geval veelal de mensen binnen de Ring.”

Verkiezingsposters bij metrostation Kraaiennest in Amsterdam Zuidoost.

Foto Zara Nor

Amsterdam-Zuidoost

In Kraaiennest, hartje Bijlmer, staat een houten prefab gebouwtje op de plek waar over een jaar of vier de de nieuwe superbieb zal verrijzen. Mattius Barsoum (24) parkeert even verderop zijn elektrische fiets. Met de verkiezingen is hij nog niet zo bezig, maar stemmen doet hij altijd trouw – ook straks op 18 maart. Wel, voegt hij er snel aan toe, is zijn vertrouwen in de politiek momenteel erg laag. „De manier waarop politici tegen elkaar schreeuwen… Het ziet er soms gewoon uit als een kleuterklas. En waarom hoor je bij schandalen nooit iemand zeggen: jongens, het is mijn schuld, ik ga het oplossen?”

V.l.n.r. Mattius Barsoum, Linda Asamany Kporku, Linda Asamany Kporku.

Ook Ming Stotijn (25), op weg naar haar werk in de tijdelijke OBA Next, gaat zeker haar stem uitbrengen. Als jongere vindt ze dat extra belangrijk: „De verhouding is nu heel scheef.” Als inwoner van Zuidoost merkt ze dat besluiten worden genomen door mensen die hier niet wonen: neem metrolijn 53 die dreigt te verdwijnen, of het afval dat ondanks de steeds hogere gemeentelijke heffingen nog steeds overal op straat ligt. Linda Asamany Kporku (42) is niet bezig met de verkiezingen, ze weet eigenlijk niet of ze stemrecht heeft. Dat blijkt niet het geval: ze kwam drie jaar geleden naar Nederland om een master te doen en heeft nét een tijdelijke verblijfsvergunning, het had gemogen als ze hier vijf jaar was geweest. Andere niet-stemmers in Kraaiennest willen hun namen liever niet in de krant hebben. Ze delen dezelfde opvatting: politici doen toch wel wat ze willen. Wat maakt het uit wat ik te zeggen heb?

Mattius Barsoum begrijpt wel waarom twee derde van de mensen in de wijk waar hij opgroeide nooit gaat stemmen. Hoewel hij zelf zo’n beetje elke voorziening benutte die de stad te bieden had („ik kreeg een Stadspas en kon via een fonds op voetbal en toneelles”), hebben veel inwoners hier simpelweg andere dingen aan hun hoofd dan wat er in de gemeente speelt. „Mijn ouders zijn al lang blij dat ze de reis naar Nederland hebben overleefd.” Moet de politiek meer moeite doen om hen te betrekken? „Tja, dat is lastig… Hoe bereik je mensen met mooie initiatieven als ze niet eens begrijpen wat er in je foldertje staat?”