‘Ze geven hun wapens aan de minderjarigen.’ Die staan vanwege het jeugdrecht zó weer op straat

1 uur geleden 2

Capelle aan den IJssel, wist Joost Manusama (60) toen hij aantrad als burgemeester, zat niet te wachten op een sheriff. Dertig jaar had hij bij de politie gewerkt, toen hij in 2024 het dienstwapen aflegde en de ambtsketen kreeg omgehangen. „Toen dacht men natuurlijk: we krijgen een tweede politiechef.”

Als burgemeester, zegt Manusama, is hij op gebied van veiligheid en openbare orde het bevoegd gezag. „Dat betekent dat ik wel de richting aangeef. Maar hóé dat vervolgens gebeurt? Dat laat ik graag aan de professionals over.”

Er is één thema dat al Manusama’s hele loopbaan terugkeert: jongeren en criminaliteit. In Vlissingen waren het de loopjongens die in de haven drugs uit containers haalden. In Den Haag liepen kinderen met messen op zak. Maar niet eerder kreeg Manusama van zo dichtbij de impact van jeugdcriminaliteit te zien als in Capelle aan den IJssel.

Begin deze maand schoot de politie in Capelle voor de tweede keer in een halfjaar tijd een gewapende tiener neer. En voor de tweede keer was het slachtoffer in verband gebracht met een gewapende beroving.

Bij het eerste incident, in september, kwam een jongen van vijftien door politiekogels om het leven bij een McDonald’s-filiaal. Nog diezelfde avond was Manusama, nadat hij op de hoogte was gebracht door de teamchef van de politie, naar het restaurant gegaan, waar gezinnen met kinderen op het terras getuige waren geweest.

De gemeente heeft vier gewelddadige en rivaliserende jeugdgroepen, met elk een eigen postcodegebied

Manusama zag het verdriet, bij de familie van de jongen, bij de betrokken agenten. En hij zag wat het losmaakte in de stad. Alle Capellenaren hadden een mening over het incident. De een vroeg zich af of dit „niet anders had gekund”, de ander wees erop dat de jongen een wapen had, vertelt de burgemeester.

Ruim vijf maanden later ging het weer mis. Dit keer was een jongen van zeventien het slachtoffer. Ernstig gewond werd hij naar het ziekenhuis afgevoerd.

In zijn werkkamer, met in een vitrinekast emblemen uit zijn tijd bij de politie, herhaalt Manusama wat hij al heeft gezegd: dat de Rijksrecherche onafhankelijk onderzoek doet, dat het belangrijk is niet te speculeren. Liever richt hij zich op de vraag hoe te voorkomen dat het opnieuw zo tragisch fout gaat.

„Want”, zegt de burgemeester, „de andere kant van het verhaal is dat er voor de incidenten óók dingen zijn gebeurd waardoor dit zo heeft kunnen escaleren”: jongeren die verstrikt raken in criminele jeugdgroepen.

Imago

Manusama wil het gezegd hebben: met een groot gedeelte van de jongeren gaat het wél goed. Maar, zegt hij, er is een groep jongens, deels afkomstig uit Rotterdam, waar hij zich zorgen over maakt. De stad ligt drie metrohaltes verderop. „Die grootstedelijke problematiek komt heel snel Capelle aan den IJssel binnen.”

De gemeente heeft vier gewelddadige en rivaliserende jeugdgroepen, met elk een eigen postcodegebied. Aan die wijk, zegt Manusama, kleeft „een bepaald imago. En dat moeten ze verdedigen”.

Een golf van incidenten liet afgelopen jaren zien hóé het imago wordt hooggehouden. Straatroven, overvallen, maar ook „geweld om niks”, volgens Manusama. „Gewoon om te vernederen. Dat wordt dan gefilmd. Jongens die onderweg zijn naar de voetbalvereniging, een headset ophebben en te horen krijgen: geef maar hier.”

Rond 2019 waaide de drillrapcultuur, waarbij jongens met donkere kleding, bivakmutsen en wapens zichzelf filmen, vanuit de Verenigde Staten over naar Nederland. Op sociale media als Snapchat en Telegram zetten jongeren zichzelf het liefst als „zeer gevaarlijk” neer, zegt de burgemeester.

Manusama: „Als je in een wijk woont waar je ziet dat een jongen die twee flats achter jou woont zich zo manifesteert, geeft dat al een gevoel van onveiligheid. En dan gaan jongeren steeds sneller over tot zelfbewapening.”

‘Jonge krijgers’

Sinds enige tijd signaleren politie en Openbaar Ministerie daarnaast dat leden van jeugdgroepen elkáár aanzetten tot misdrijven. De jongere leden worden door de oudere onder druk gezet om geweldshandelingen uit te voeren en worden afgeperst indien ze dat weigeren. De jongste ‘opdrachtgever’ die de gemeente in het vizier heeft, is elf jaar oud.

Dat vooral de jongeren onder druk worden gezet, is volgens de gemeente niet zonder reden. „Er wordt gezegd: geef de minderjarigen de wapens maar”, zegt Manusama. Want worden zij gepakt, dan staan ze vanwege het jeugdrecht zo weer op straat. Stadsmarinier Corinne Koers (44), die ook is aangeschoven: „‘Onze jonge krijgers, de bullies, worden ze genoemd.”

Daar zie je, zegt de burgemeester, dat slachtofferschap en daderschap door elkaar lopen. „In eerste instantie wordt een jongen onder druk gezet, maar die kopieert dat en loopt vervolgens zelf met een wapen op zak.”

Voor de helderheid: de statistieken tonen dat jeugdcriminaliteit al decennia daalt. Bewijs dat verdachten steeds jonger worden, is er evenmin. Dat neemt niet weg dat autoriteiten in vooral grootstedelijke gebieden zich zorgen maken. Manusama: „Het blijft om een kleine groep gaan. Maar het bijkomstige geweld is zeer excessief.”

We willen gezonde wijken. Geen buurten in een neerwaartse spiraal die probleemwijken worden

De betreffende jongeren komen volgens de burgemeester vaak uit sociaal-economisch kwetsbare wijken, met kleine woningen, kinderen die de straat opgaan en ouders die „met hun eigen problemen bezig zijn”.

Manusama noemt de zogenoemde ‘New Towns’: randgemeenten zoals Capelle die in de jaren zeventig werden aangewezen als groeikernen en waar in rap tempo goedkope woningen werden gebouwd. Een halve eeuw later zijn buurtcentra, scholen en sociale huurwoningen verloederd en staat de leefbaarheid onder druk.

Het maakt buurten als Schollevaar-Zuid en Middelwatering, die toch al niet de beste lijstjes aanvoeren, vruchtbare grond voor criminaliteit. En het ontbreekt gemeenten vaak aan de middelen om de wijken op te knappen.

Met creativiteit kom je heus een eind, kreeg Manusama een tijd terug te horen van een minister. Dat klopt, antwoordde hij, maar creativiteit kost óók geld. „We willen gezonde wijken. Geen buurten in een neerwaartse spiraal die de probleemwijken van de toekomst worden.”

Meelopers

In Zeeland stond Manusama als districtschef van de politie in contact met dertien burgemeesters en schoof hij aan bij de veiligheidsdriehoek, waar hij leerde hoe de „bestuurlijke lijntjes” lopen en veiligheidsbeleid in de praktijk uitpakt. En hij besefte: met alleen de zeshonderd politiemensen van de provincie kan je de problemen niet oplossen. Jeugdcriminaliteit aanpakken, zegt hij, is een proces van „lange lijnen”.

Een van de knelpunten, zegt Manusama, is het bieden van een veilige plek aan jongeren die zich weten te ontworstelen aan de jeugdgroepen. „Aan het eind van de keten hebben we geen opvang voor ze. Als je uit een groep stapt, word je gezien als verrader en heb je geen leven meer. Dan denken anderen niet zo snel: dat ga ook doen.”

De burgemeester pleit daarom voor speciale opvanglocaties, zoals die ook bestaan voor slachtoffers van seksuele uitbuiting. Maar ook hier: die kosten geld.

De jongste ‘opdrachtgever’ van een geweldshandeling die de gemeente in het vizier heeft, is elf jaar oud

Toch ziet hij ook dat het kán: jongeren met zorg en aandacht de goede kant op bewegen. Bij metrostation Capelsebrug, waar een groep voor overlast zorgde, is het de laatste maanden weer rustig. De politie had zich gericht op de „raddraaiers”, terwijl de burgemeester brieven stuurde naar de ouders van de „schil eromheen”.

In de supermarkt werd Manusama aangesproken door een jongen. Hij had, zei hij, op z’n donder gehad van zijn ouders. Hij zou ervoor zorgen dat hij nooit meer een brief zou krijgen. Een ander die de burgemeester tegen het lijf liep, had het eveneens over een andere boeg gegooid: hij was social work gaan studeren.

Dan zie je, zegt Manusama, „dat je de meelopers echt nog wel de goede kant op kunt krijgen. Al zijn het er maar één of twee, dan hebben we dat toch mooi voor elkaar.”