Aanhoudende Russische aanvallen op Oekraïense bevolking werpen de vraag op: is dit genocide?

De eerste twaalf maanden na het aantreden van de zelfverklaarde ‘vredespresident’ Donald Trump zijn het dodelijkste jaar van de Russische invasie voor Oekraïense burgers sinds 2022. Dat blijkt uit cijfers van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de VN. Vrede is ver weg en het Russisch geweld richt zich in toenemende mate tegen de Oekraïense bevolking. Het oorlogsrecht schrijft voor dat burgers zo veel mogelijk moeten worden ontzien. In Oekraïne klinkt het woord „genocide” dan ook steeds vaker.  

Opvallend was de timing van de zwaarste Russische aanval dit jaar. Met 71 raketten en 450 drones, maandag op onder meer Kyiv, Charkiv, Dnipro, Soemy en Odesa, volgde die kort op de uitspraak van de Amerikaanse president dat de Russische president Vladimir Poetin met hem was overeengekomen „niet te schieten gedurende een week”, vanwege de extreme kou in Oekraïne. 

De temperatuur in hoofdstad Kyiv is al weken onder het vriespunt en zakt deze week ’s nachts opnieuw tot –20 graden Celsius. Door massale Russische aanvallen op energiecentrales en andere infrastructuur ligt het energienetwerk het grootste deel van de dag plat. Hierdoor werken de (kraan)waterpompen en riolering op veel plekken niet. Ook warmtekrachtcentrales werden herhaaldelijk verwoest door Rusland.  

Munitietekorten

Ook deze winter kampt Oekraïne met een tekort aan munitie voor de luchtafweer – met name tegen ballistische raketten. Het land is voor de verdediging tegen deze raketten afhankelijk van Amerikaanse Patriot-luchtafweersystemen. „Als het gaat om ballistische raketten ligt de sleutel nog steeds in handen van de Verenigde Staten”, zei president Volodymyr Zelensky eind januari. Soms worden luchtafweerraketten één dag na aankomst in Oekraïne al gebruikt, zei een woordvoerder van de luchtmacht maandag. 

Met intensieve drone- en raketaanvallen op één specifieke regio in Oekraïne probeert Rusland de luchtverdediging te verzadigen: „Soms hebben onze luchtafweersystemen simpelweg onvoldoende tijd om te herladen tijdens zulke zware aanvallen”, aldus de woordvoerder. „En zelfs als wij 80 procent van de raketten onderscheppen, veroorzaakt de overige 20 procent zeer zware schade.” 

Herinnering aan uithongering Oekraïne door Stalin herleeft

In Oekraïne klinkt nu het woord Cholodomor – sterven door kou en een woordspeling op Holodomor, sterven door honger, de term voor de uithongeringscampagne van de Sovjet-leider Josef Stalin in 1932-1933 tegen de Oekraïners, die miljoenen mensen het leven koste. Honger werd gebruikt als straf wegens Oekraïense opstandigheid tegen het Sovjet-regime.  

Veel Oekraïners zien in de niet-aflatende aanvallen als genocide tegen hun volk. Deze beschuldiging klinkt al sinds 2022, maar niet zo luid als nu. De Litouwse minister van Buitenlandse Zaken heeft het Internationaal Strafhof (ICC) afgelopen week gevraagd te onderzoeken of de aanvallen op het energie-, warmte- en waternet tijdens een uitzonderlijk zware winter onder het misdrijf genocide vallen.  

Onder deskundigen verschillen de meningen over de vraag of de Russische daden neerkomen op genocide. „Ik deel de visie dat sprake is van genocide. Al in2022 stelde ik dat er veel indicaties waren”, stelt professor Karel Berkhoff, senior onderzoeker bij het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. Hij verwijst naar een artikel van de ngo ‘Genocide Watch’, waarin met name het handelen van Rusland in bezet gebied wordt geïnterpreteerd als genocide.  

Hoogleraar geschiedenis Iva Vukušić (Universiteit Utrecht) is terughoudend met het woord: „Het is een zeer restrictieve definitie. Als we teruggaan naar de definitie uit de Genocide Conventie van 1948 en de praktijk in het Strafhof […] lijkt het me vrij helder op dit moment.” Zij ziet „één cluster van misdaden” die mogelijk kwalificeren als een potentiële handeling van genocide: „dat is het ontvoeren van Oekraïense kinderen. Maar het ICC heeft hier nog geen claim van genocide aan geplakt. Ik vermoed omdat het heel erg lastig te bewijzen is.” 

Dat Rusland nog niet is aangeklaagd wegens genocide „betekent niet dat wat in Oekraïne gebeurt minder belangrijk, minder tragisch en minder ernstig is. Oorlogsmisdaden en misdaden tegen de mensenrechten zijn ook verschrikkelijk. Rusland voert absoluut een oorlog tegen burgers. De Oekraïners bevriezen, hun burgerinfrastructuur wordt verwoest en flats gebombardeerd. Maar historisch gezien, juridisch bezien, maakt het dat nog geen genocide.” 

Alleen al in de afgelopen week voerde Rusland meerdere aanvallen uit op burgers. Bij een drone-aanval werden twaalf mijnwerkers bij het dorpje Ternivka gedood, op meer dan zestig kilometer van het front. In de regio Soemy viel Rusland een vuilniswagen aan, in Cherson een ambulance – met de dood van de patiënt en zijn verpleegkundige tot gevolg. In Charkiv werd maandagmiddag een markt doelwit van een Russische ‘Molnija’ drone. Op zondag werd in de regio Zaporizja een kraamziekenhuis aangevallen, met tenminste negen gewonden, onder wie een jongetje van vier. „De aanval op het kraamziekenhuis is opnieuw bewijs dat Rusland oorlog voert tegen het leven”, stelde de gouverneur van de staat. 

Onderhandelingen zonder resultaat

De door de VS voorgezeten vredesonderhandelingen over een staak-het-vuren hebben nog niet tot resultaten geleid. Deze woensdag begon in Abu Dhabi de tweede ronde van de trilaterale gesprekken tussen vertegenwoordigers van Oekraïne, Rusland en de Verenigde Staten. Westerse bondgenoten zouden inmiddels hebben toegezegd dat zij bereid zijn militair bij te springen als Rusland de voorwaarden van een vredesverdrag schendt, maar voorwaarde is dat er een verdrag ligt. En daarvoor is instemming van Rusland en Oekraïne nodig.

Totdat Kyiv de juiste beslissingen neemt, vervolgt Rusland zijn strategische militaire operaties

Het Kremlin geeft officieel geen commentaar op deze ronde van gesprekken, maar de presidentiële woordvoerder Dmitri Peskov wees woensdagochtend naar Kyiv: „De deur naar een vreedzame overeenkomst is open, maar totdat Kyiv de juiste beslissingen neemt, vervolgt Rusland zijn strategische militaire operaties.”