Als het om asiel gaat, lijkt op straat en in de Tweede Kamer alles geoorloofd

Er staat geen maat op het asieldebat in Den Haag. Alles lijkt geoorloofd. Bijna een derde van de Kamerzetels zit aan de rechterzijde van de VVD, bij PVV, JA21, de Groep Markuszower, FVD, BBB en de Groep Keijzer. En dat is te merken, in de week dat extremistische relschoppers brand stichtten bij de tijdelijke noodopvang voor zeventig asielzoekers in Loosdrecht. Een debat op woensdag over asiel wordt volledig door uiterst rechts gedomineerd. Het debat draait vooral om de vraag wie nóg meer tegen asielopvang is. De hoofdrol is voor ex-PVV’er Gidi Markuszower. Hij heeft het over „nepvluchtelingen” en „dappere burgers” die in „verzet” komen. En: „Ik begrijp het wel als mensen het heft in eigen handen nemen.” 

Een dag later publiceert het linkse kanaal Left Laser een kort interview met Markuszower, dat dinsdag is opgenomen. Het gaat over de toename van Palestijnse vluchtelingen die vooral vanuit Griekenland naar Nederland komen om asiel aan te vragen. Markuszower zegt: „De Nederlandse overheid moet ze met geweld tegenhouden, met gewéld, misschien nog met meer geweld dan waar ze vandaan komen.”

Binnen én buiten Den Haag is de spiraal naar beneden niet te missen. De verharding van het debat in de Kamer, de steeds grotere woorden, loopt samen met een verheviging van de onrust en, op sommige plekken, het geweld rondom asielzoekerscentra. Het gebeurt tegelijkertijd, maar wie drijft wie? Worden anti-azc-demonstraties gewelddadiger door steeds extremere uitspraken van uiterst rechtse politici? Worden die uitspraken extremer omdat zij een deel van het electoraat zien radicaliseren?

Onkies

Sentimenten in de samenleving tegen vluchtelingen en asielzoekers zijn van alle tijden, maar bestaan in huidige vorm sinds het midden van de jaren tachtig, zegt de Nijmeegse historicus Fons Meijer. Tot die tijd ving Nederland vooral vluchtelingen op die via de VN-organisatie UNHCR over landen verdeeld werden. Door de komst van Tamils uit Sri Lanka, die zich zelf in Nederland meldden, veranderde dat. Er moesten centra komen om ze op te vangen. Meijer: „De komst van de eerste azc’s leidde lokaal toen al tot protesten. En sentimenten tegen asielzoekers bestonden toen ook al. Maar die protesten waren, zeker vergeleken met Loosdrecht nu, veel minder fel.” In Slagharen, waar een azc zou komen, werd in 1987 actie gevoerd met het spandoek: „Slagharen is te klein voor 325 asielzoekers, 3 promille vluchtelingen [dus drie per duizend inwoners] is een GOEDE zaak.” 

Politici, zegt Fons Meijer, „waren voorzichtig om het thema politiek te maken. Het was een paar decennia na de Tweede Wereldoorlog, ze vonden het onkies om politiek te bedrijven over de rug van kwetsbare mensen. En niemand wilde de extreemrechtse politicus Hans Janmaat helpen.” 

In die tijd begonnen politici zich voor het eerst af te zetten tegen asielzoekers. Premier Ruud Lubbers (CDA) zei in 1987: „Het is mij niet duidelijk wat mensen willen in een land dat ingericht is voor het houden van Elfstedentochten, en niet het klimaat heeft om onder palmbomen te vertoeven.” VVD-leider Frits Bolkestein kwam in 1994 met een, toen fel bekritiseerd, asielplan. Hij wilde dat alleen nog asielzoekers uit Europese landen zouden worden toegelaten. Het was, zegt Fons Meijer, „een eerste vingeroefening” in het politiek maken van asiel.

Bewoners van Stevensbeek demonstreren tegen de komst van asielzoekers.

Foto ANP

Pim Fortuyn was in 2002 de eerste politicus die voor een totale asielstop pleitte, buiten Janmaat. Hij zei tegen de Volkskrant: „Wat mij betreft nul. Ik vind zestien miljoen Nederlanders wel genoeg. Het is een vol land.” Na de moord op Fortuyn behaalde zijn LPF een grote verkiezingsoverwinning. Rechts van de VVD ontstond veel ruimte, die vooral werd gedomineerd door ex-VVD’er Geert Wilders, die in 2004 voor zichzelf begon. Wilders’ woorden over asielzoekers werden in de loop van de jaren steeds extremer. En de aandacht die hij daarvoor kreeg, vertaalde zich in zetelwinst. De PVV is een blijvende factor in de Nederlandse politiek, en het blok aan radicaal-rechtse partijen is een stabiel blok geworden. 

Andere partijen zien dit ook, zegt hoogleraar politicologie Tom van der Meer (Universiteit van Amsterdam), en zijn de taal of de onderwerpkeuze van Wilders over gaan nemen. De VVD, dat het kabinet Rutte-IV liet vallen over asiel, is daar het beste voorbeeld van. „In de praktijk heeft die keuze alleen maar voordelig voor partijen als de PVV gewerkt. Het gaat steeds over asiel en migratie. Kiezers koppelen dat thema als eerste aan een partij als de PVV. Dus partijen die dat doen, helpen vooral de uiterst rechtse flank.”

Van der Meer ziet bovendien een tegenstelling tussen de steeds hardere teksten en een totaal gebrek aan interesse voor oplossingen. De PVV liet het eigen kabinet-Schoof vallen, over asiel. De strafbaarstelling van illegaliteit, een omstreden erfenis van hun eigen minister Marjolein Faber, werd onlangs in de Eerste Kamer verworpen door een tactische zet van de eigen PVV-fractie.

Die strafbaarstelling kende een rommelige aanloop, typerend voor het asieldossier. De Tweede Kamer was min of meer overvallen door een amendement van de PVV dat dat wilde regelen, en stemde er voor. Een novelle moest uitwassen daarvan repareren, bijvoorbeeld dat het ook strafbaar zou worden als iemand hulp zou bieden aan mensen zonder papieren. De PVV stemde in de Eerste Kamer tegen deze novelle, waardoor andere partijen niet meer voor wilden stemmen. Van der Meer: „Ik kan geen onderwerp bedenken waar beleid zo gefrustreerd wordt als asiel.”

Dat is niet alleen de PVV aan te rekenen. De VVD nam afstand van de eigen spreidingswet, bedoeld om de opvang van asielzoekers over gemeenten te verdelen. Van der Meer: „Asielzoekerscentra worden bovendien continu gesticht en gesloten. Dat gebeurt al decennia. Uit onderzoek weten we dat juist door plotselinge veranderingen onrust veroorzaakt wordt. Er is opeens een toename van het aantal vluchtelingen, waardoor er snel azc’s gevestigd moeten worden. En dat zal bij een volgende plotselinge toename hetzelfde zijn. Zo werken kabinetten de onrust in de hand.”

Politiek, zegt historicus Fons Meijer, bepaalt in grote mate wat er leeft onder kiezers. Roepen zij een onderwerp uit tot crisis, dan volgen veel kiezers. Rond het thema asiel is te zien hoe dit werkt. Een vrijdag gepubliceerd onderzoek van bureau Ipsos I&O laat zien hoe zeer uiterst rechts het thema domineert. Een op de drie kiezers vindt asiel en migratie een van de belangrijkste thema’s, en twee derde vindt dat PVV of JA21 daar de beste plannen voor hebben (de Groep Markuszower werd niet meegenomen in het onderzoek). Ze koppelen uiterst rechts dus automatisch aan het onderwerp. 

Door het dak

Ook interessant: kiezers die voor beperking van asielmigratie zijn, denken dat er veel meer asielzoekers naar Nederland komen dan in werkelijkheid zo is. Ze denken ook in ruime meerderheid dat Nederland relatief veel meer vluchtelingen opvangt dan andere Europese landen (wat niet zo is). Krijgen kiezers de feiten te horen, dan veranderen ze niet van mening. 

Onderzoeker Peter Kanne zegt: „Strenger asielbeleid is onder een ruime meerderheid van de bevolking populair, maar bij rechtse partijen gaan de percentages door het dak: 80 tot 100 procent. Je hoort de retoriek van hun leiders terug in het gedrag van kiezers. En als uiterst rechts vervolgens niets voor elkaar krijgt, zoals de PVV in het kabinet-Schoof, dan keren kiezers zich misschien van de partij af, maar niet van het uiterst rechtse blok. Ze keren niet opeens terug naar het midden.”

Veel rechtse en middenpartijen, bang de volgende Fortuyn-revolte te missen, praten eerder mee met uiterst rechts dan dat ze tegenwicht bieden, ziet Tom van der Meer. Zo helpen ze mee om asiel te agenderen als hét probleem dat nu speelt. Maar er speelt ook een moreel probleem, zegt Van der Meer: „Het gaat mis bij het geweld in Loosdrecht. Het gaat veel over het serieus nemen van de zorgen van burgers, zeker ook bij de VVD. Tegelijk zijn er maar bar weinig ondubbelzinnige veroordelingen, en worden er geen normen gesteld. Gewelddadige demonstraties, aangejaagd door externe groepen, zijn een ondermijning van de democratie. Maar een klein deel van de bevolking wordt neergezet als de meerderheid, en zo wordt extremisme genormaliseerd.”