Dure tickets en de oorlog weerhouden moslims niet van de hadj. ‘Iedereen wil toch gewoon gaan’

Het voelt als ’thuiskomen’. ‘Buitenaards.’ ‘Saamhorig.’ Maar mensen zeggen ook: onbeschrijfelijk. Wie als moslim de hadj heeft gedaan, heeft moeite te omschrijven hoe die pelgrimstocht was. Wie het nog gaat doen, kan alleen maar gissen naar hoe het zal zijn. Wat zeker is: het verlangen ernaar is groot.

De ‘grote bedevaart’, de hadj, is dit jaar van 25 tot 29 mei. Meer dan een miljoen moslims, onder wie veel Nederlanders, trekken naar Mekka in Saoedi-Arabië. De hadj minimaal één keer in het leven doen is een verplichting voor volwassen moslims die het financieel en lichamelijk aankunnen; de bedoeling ervan is dichter bij Allah te komen.

Esma Kendir (28) heeft in februari geregeld dat ze de reis kan maken. Boeken moet via het online platform Nusuk, dat beheerd wordt door de Saoedische overheid. Je moet geduld hebben, zegt ze. De reizen worden in verschillende rondes te koop gezet, en het is onzeker of het lukt, want er zijn per land maar een beperkt aantal visums beschikbaar.

Toen ze geboekt had, kon Kendir zich aan de inhoudelijke voorbereidingen wijden. Ze verdiepte zich in wat ze praktisch gaat doen, maar ook: wat wil ze ermee bereiken? „Je kunt erheen gaan en gewoon alle rituelen uitvoeren. Maar ik zie het ook als een transformatie die je kunt doormaken. Persoonlijk, spiritueel. Wat betekenen die rituelen nou? Waarom doen we dit? Ik wil ook reflecteren op mezelf en bedenken wat ik kan veranderen.”

De hadj is een van de vijf zuilen van de islam, naast het jaarlijkse vasten tijdens de ramadan, het dagelijkse gebed, het afleggen van de geloofsgetuigenis en de zakat (geld geven aan armen). De traditie om naar Mekka te gaan stamt uit de tijd vóór de profeet Mohammed, vertelt imam Ismail Mercimek (33) van de Mevlana Moskee in Rotterdam. „Wij geloven dat Ibrahim samen met zijn zoon Ismaïl de Ka’aba heeft gebouwd, omdat God dat vroeg.” De Ka’aba is het bekendste beeld van de hadj: het heilige gebouw in Mekka met de zwarte doek eroverheen. „Vervolgens hebben zij de mensheid uitgenodigd om op bezoek te gaan bij het huis van God.”

Het is geen reis die je zomaar even maakt. De kosten zijn hoog, ten minste 8.000 euro, en dit jaar nog hoger door de extreem gestegen brandstofkosten. Vorig jaar begon Saoedi-Arabië strenger te controleren of pelgrimsvaarders wel een vergunning hadden om het land binnen te komen. En er zijn risico’s: in 2024 overleden tijdens de pelgrimstocht zeker 1.100 mensen door de extreme hitte – het werd meer dan 50 graden Celsius.

Dit jaar speelt de oorlog tussen Israël, de Verenigde Staten en Iran ook een rol. Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken geeft een oranje reisadvies voor Saoedi-Arabië, alle ‘niet-noodzakelijke reizen’ worden afgeraden.

Het weerhoudt veel Nederlandse moslims er niet van de reis te maken. Imam Ismail Mercimek gaat als begeleider mee op hadj namens de Islamitische Stichting Nederland, waar de Mevlana Moskee aan verbonden is. Via de stichting gaan ongeveer 800 mensen naar de bedevaart, 135 van hen vallen onder Mercimeks verantwoordelijkheid. Door de onrust in de regio zijn er wel wat bezorgde telefoontjes geweest, zegt hij. Maar niemand heeft om die reden de reis afgezegd. Mercimek: „Ik denk ook niet dat er nog annuleringen zullen komen. Iedereen wil toch gewoon gaan.”

Esma Kendir maakt zich ook geen zorgen, al vroeg ze zich wel af of de hadj wel door zou gaan toen de oorlog eind februari begon. „Toen het echt onveilig was, tijdens corona, accepteerde Saoedi-Arabië geen mensen van buitenaf. Dus ik heb er vertrouwen in dat het nu wel veilig is.”

Imam Ismail Mercimek (33) gaat dit jaar als begeleider van een grote groep.

Witte kleding

De hadj omvat verschillende rituelen. Eerst gaan de pelgrims vanuit Mekka naar Mina en dan naar de Vlakte van Arafat, waar smeekbedes en gebeden worden verricht. Verder moeten moslims onder meer stenen naar de duivel gooien en zeven keer om de Ka’aba heen lopen. Mercimek: „Het stenigen van de duivel is symbolisch. We stenigen de duivel in onszelf om onszelf te ontdoen van kwade eigenschappen.”

Het moment dat je het vliegtuig uitstapt in Saoedi-Arabië is bijna buitenaards, vertelt Oumaima El Ghoulbzouri (28). Mannen dragen witte kleding, de ihraam, vrouwen zijn bedekt op hun gezicht na. „Iedereen ziet er hetzelfde uit”, zegt ze. „Maar je ziet ook de verschillen in huidskleur, ogen, lengte en de talen die men spreekt.” Bovenal bleef haar bij dat iedereen samen de talbiyah reciteerde. Dat gebed is voor haar de essentie van de reis, zegt ze. „Het is heel krachtig als je daar met allemaal vreemden aankomt, om hetzelfde te doen.”

„Labbayka allaahoemma labbayk.” Mercimek reciteert het begin van het gebed. „Zodra je begint met de reis, begin je met het zeggen van de talbiyah. De hadj is een uitnodiging van God, via de profeet Ibrahim, de talbiyah is daar het antwoord op: ‘hier ben ik, Allah’.” Ook hij hoorde het overal. „Mensen willen het zo vaak zeggen dat ze hun stem eraan verliezen. Dan heb je een Turkse man, een Nederlander, een Afrikaanse of Aziatische vrouw, noem maar op. Maar allemaal zijn ze één in die aanbidding. Dat is prachtig om te zien.”

Mercimek is in 2023 voor het eerst op hadj geweest, samen met zijn vrouw. „Het is alsof je thuiskomt. Natuurlijk, je doet het allemaal voor God. Maar ik was er ook met mijn partner en dat versterkte de reis weer. Dat we het samen hebben gedaan.”

Tijdens het vrijdagmiddaggebed in de moskee, voorafgaand aan het gesprek met NRC, vertelde hij over de hadj. „Ik heb uitgelegd dat het niet alleen een reis van je lichaam is, maar ook van je hart. Je gaat naar Mekka, maar het is de bedoeling dat je naar Allah gaat. En dat je dat de rest van je leven meedraagt.”

Oumaima El Ghoulbzouri ging als 26-jarige met haar ouders op bedevaart.

In een boekje heeft Esma Kendir aantekeningen gemaakt om zich voor te bereiden op de hadj. Ze bladert er tijdens het gesprek af en toe doorheen. Ter voorbereiding op de reis heeft ze een digitale cursus gevolgd, over de rituelen en de betekenis erachter. Wat ze een mooi ritueel vindt, is het heen en weer lopen tussen de heuvels, in navolging van Hajar, de vrouw van de profeet Ibrahim. Zij liep in de dorre woestijn zeven keer heen en weer tussen de heuvels Safa en Marwa, op zoek naar iets te eten of drinken voor haar zoon Ismaïl. „Uit het verhaal blijkt dat ze veel vertrouwen in God heeft, maar dat ze daardoor niet passief werd.”

Kendir wil niet gewoon zeven keer die 450 meter heen en weer lopen, zegt ze, maar nadenken: wanneer heb ik moeite dingen in mijn leven te accepteren of vertrouwen te hebben in God? Wanneer heb ik wel vertrouwen, maar een te passieve houding?

‘In mijn eigen wereld met Allah’

El Ghoulbzouri was 26 toen ze twee jaar geleden op hadj ging, samen met haar ouders. Ze wist al op jonge leeftijd dat ze het zo snel mogelijk wilde doen. Omdat ze de vijf pilaren van de islam goed op haar netvlies had, maar ook door de invloed van haar grootvader. Als hij naar Mekka was geweest, kwam hij thuis met cadeautjes en werd hij omsingeld door zijn kleinkinderen. Een van de cadeautjes was een fotocamera die kleine dia’s maakte en bezienswaardigheden in Medina en Mekka liet zien. „Toen ik op de hadj was, zag ik er een liggen en realiseerde ik me hoe groot de invloed van mijn opa en familie op deze reis is geweest.”

Miljoenen mensen zijn tijdens de hadj tegelijk in Mekka. Dat vraagt om geduld, maar ook om compassie, zegt El Ghoulbzouri. Zij werd tijdens haar hadj ziek. „Ik had gelukkig mijn moeder naast me, maar ben ook opgevangen door vrouwen die op allerlei manieren voor me hebben gezorgd en dagen later nog naar me vroegen.” Ze vond het bijzonder om de reis samen met haar ouders te doen. „Ik heb een herinnering met hen samen, maar het voelde ook heel individueel. Dan zat ik in mijn eigen wereld met Allah, keek ik naar links en zag ik dat mijn moeder dat ook had.”

Mercimek heeft aan het einde van de hadj, zoals alle mannen, zijn hoofd kaalgeschoren. „Dat symboliseert dat je terugkeert als een ander persoon. Iemand die dichter bij God staat, iemand die beter zijn best doet in het leven.”

Terugkomen in Nederland na de hadj was „echt heel leuk”, zegt El Ghoulbzouri. „Het was een maand lang feest bij ons thuis, met familie, vrienden en kennissen die heel graag met ons wilden praten. Daarin komt een belangrijk element van de schepping terug: religie doe je niet alleen.” El Ghoulbzouri gunt iedereen, moslim of niet, zo’n reis waarin je reflecteert, maar wel anderen om je heen hebt.

Esma Kendir gaat dit jaar voor het eerst op hadj. Ze draagt de reis op aan haar vader.

De aankomende reis is voor Kendir verweven met verdriet, maar ook troost. Haar vader, die haar zou wegbrengen naar Schiphol, is recent onverwacht aan een hartaanval overleden. Kendir hoorde na zijn dood dat haar vader aan veel mensen trots had verteld dat ze op hadj zou gaan.

Het is pijnlijk dat de reis niet met haar vader kan beginnen, zoals ze wilde. „Tegelijkertijd geloof ik dat er een wijsheid in zit. Als mijn vader nog zou leven, dan zou hij, hoe gek dat ook klinkt, minder onderdeel van mijn hadj zijn geweest. Nu wordt mijn hele reis gekleurd door zijn verlies.”

Met welk gevoel Kendir terug wil keren uit Mekka vindt ze lastig te zeggen. „Maar ik denk vooral liefde. Liefde van God, liefde voor God. Rust, vrede. Ik kijk er zo naar uit om deze reis te maken dat ik nu al een beetje pijn voel bij het afscheid daar.”

Imam Ismail Mercimek (33) gaat dit jaar als begeleider van een grote groep mensen.

Foto Sebiha Oztas