Ambtenaren adviseerden negatief over asielnoodwet: ‘stemmingmakerij’

Ambtenaren van voormalig minister Marjolein Faber (Asiel en Migratie, PVV) stonden niet achter haar „dragende motivering” voor het gebruik van het noodrecht om strengere asielmaatregelen door te voeren. Dat blijkt woensdag uit stukken die zijn vrijgegeven met een beroep op de Wet open overheid (Woo). Ambtenaren spreken daarin van „stemmingmakerij”,  „graaien naar argumenten” en het „fact free” spreken over „bangmakende ontwikkelingen zonder één bronvermelding die dat onderbouwt”.

Al in het hoofdlijnenakkoord van juli 2024 sprak het kabinet-Schoof (PVV, VVD, NSC, BBB) af dat het staatsnoodrecht ingezet zou mogen worden om snel een strenger asielbeleid in te voeren. Het staatsnoodrecht is een zwaar middel waarmee de Eerste en Tweede Kamer (tijdelijk) omzeild kunnen worden bij het instellen van nieuwe wetten. Er moet dan sprake zijn van uitzonderlijke omstandigheden. Het idee van het vorige kabinet was om een ‘asielcrisis’ uit te roepen. NSC was akkoord gegaan met als voorwaarde dat zo’n noodwet „dragend gemotiveerd” zou worden. Wat zoveel betekent als juridisch houdbaar.

In het najaar van 2024 liepen de spanningen hierover tussen PVV en NSC steeds hoger op. Faber was erop gebrand de plannen door te zetten en bleef zeggen dat haar dragende motivering bijna klaar was. NSC begon juist steeds meer te twijfelen, omdat allerlei experts hun vraagtekens plaatsten bij de plannen en de toepassing van het staatsnoodrecht.

Woo-documenten

Uit de Woo-documenten die woensdag zijn vrijgegeven blijkt dat ambtenaren minister Faber al in augustus 2024 lieten weten dat het „niet gemakkelijk” zou zijn om tot een „juridisch houdbare onderbouwing” te komen, dat het „twijfelachtig” was of er sprake was van „buitengewone omstandigheden”. Toch zei toenmalig premier Dick Schoof (partijloos) bij de presentatie van het regeerprogramma in september 2024 dat er wel degelijk sprake was van een crisis waardoor het staatsnoodrecht ingezet kon worden. Hij wees daarbij op de grote moeite die de asielketen had om de instroom van asielzoekers „bij te houden”.

In diezelfde maand reageerden ambtenaren op Fabers eerste opzet van de dragende motivering. Ze waren zeer kritisch op de aangedragen argumenten en brachten een negatief advies uit. Zo schreef het kabinet in de motivering: „Draagvlak onder de lokale bevolking voor het bieden van asielbescherming neemt af en de maatschappelijke onrust wordt groter”, waarop de ambtenaren reageerden met: „Bronnen? Dat is een bewering die je kan doen als Kamerlid maar als minister zal je toch wat hardere gegevens moeten aandragen om de buitengewone maatregel van art. 110 te onderbouwen.”

In de motivering van het kabinet werd ook steeds gewezen op hoe Nederlanders zaken aangaande asiel „ervaren”. Daarover schreven ambtenaren in hun reactie: „De regering kan zich niet beroepen op een argument ‘dat mensen het zo ervaren’. De regering moet zich niet beroepen op onrustgevoelens.”

Advies van ambtenaren

De ambtenaren adviseerden de minister hierna meermaals om voor een spoedwetgevingsprocedure te gaan, waarbij het parlement niet buitenspel wordt gezet. Maar minister Faber sloeg dat advies in de wind en bleef naar de buitenwereld toe volhouden dat de dragende motivering voor de noodwetprocedure bijna rond was. Die was overigens niet alleen verre van rond; ze is zelfs nooit gepubliceerd.

In oktober 2024 liepen de spanningen tussen PVV en NSC zo hoog op dat de partijen in wekenlang crisisoverleg terechtkwamen. Uiteindelijk bereikten ze een compromis: ze zouden niet voor een noodwet gaan, maar voor een spoedwet.

Dat leidde tot de ‘asielnoodmaatregelenwet’ die vorige maand werd weggestemd door de Eerste Kamer. Deze wet moest onder meer inperking van gezinshereniging regelen, kortere verblijfsvergunningen (van vijf naar drie jaar) en het schrappen van de verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd. Het kabinet werkt nu aan een nieuwe wet.

Lees ook

Kabinet komt met eerste nieuwe asielmaatregelen na het stranden van PVV-wetten van oud-minister Faber