Cultuur en geopolitiek gaan niet samen, vindt de directeur van de Biënnale van Venetië. Daar denken Rusland en de EU anders over

„De Biënnale van Venetië mag geen podium worden voor het verdoezelen van de oorlogsmisdaden die Rusland dagelijks begaat tegen het Oekraïense volk en ons cultureel erfgoed.” Deze hartenkreet kwam van de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Andrii Sybiha daags nadat de organisatie van de Biënnale bekend had gemaakt dat Rusland kon deelnemen aan het grootste kunstevenement ter wereld dat elke twee jaar in Venetië wordt gehouden. De reden voor de toelating was dat „censuur en uitsluiting niet bij kunst horen”.

De organisatie trok zich weinig van de hartenkreet aan, maar de Europese Commissie wel. Maandag veroordeelde de commissie het besluit en stelde: „Cultuur bevordert en beschermt democratische waarden, bevordert een open dialoog, diversiteit en vrijheid van meningsuiting, en mag nooit als propagandaplatform worden gebruikt.” Iedereen heeft zich te houden aan de sancties die Rusland zijn opgelegd, dus de organisatie van de Biënnale ook, aldus de commissie. Verdere maatregelen worden onderzocht „waaronder de opschorting of beëindiging van een lopende EU-subsidie aan de Biennale Foundation”. Om welk bedrag het gaat is onbekend.

De Russische inzending heet ‘De boom staat geworteld in de hemel’, waaraan 38 kunstenaars en muzikanten deelnemen. Bij monde van Mikhail Shvydkoy, de Russische afgevaardigde voor internationale culturele uitwisselingen, toonde het besluit dat „de Russische cultuur niet geïsoleerd is en dat pogingen van westerse politieke elites om deze te ‘cancelen’ zijn mislukt”.

Een stapel witte zandzakken

De afgelopen twee Biënnales, in 2022 en 2024, stelde Rusland geen kunst ten toon. Het land heeft er een paviljoen sinds 1914, maar deed ook tussen 1934 en 1954 niet mee. In 1956, een half jaar voor de Russische invasie van Hongarije, liet de Russische ambassadeur weten dat zijn land weer vertegenwoordigd zou zijn. In 2022 bleef het paviljoen helemaal leeg. Het resultaat van die terugtrekking in 2022 maakte onbedoeld indruk schreef NRC: „Gesloten deuren voor het mintgroene paviljoen waar je binnen de bouwmaterialen ziet liggen, en waar constant enige politiebewaking te vinden is. Wat er gebeurt met kunst in een totalitair regime in een notendop.” De organisatie van de Biënnale betuigde in 2022 anders dan nu haar steun aan Oekraïne, en die editie stond ook in het teken daarvan. In het hart van de landenpaviljoens was een stapel witte zandzakken geplaatst (een verwijzing naar de ingepakte standbeelden in Odesa), Oekraïense politici en kunstenaars hadden er persbijeenkomsten en Oekraïne zelf toonde een ‘fontein van uitputting’ van kunstenaar Pavlo Makov.

Bij de zestigste editie in 2024 leende Rusland het paviljoen uit aan Bolivia om daar relevante Boliviaanse kunstenaars te tonen. Omdat Rusland wederom niet welkom was een eigen inzending te sturen, werd de Biënnale door Poetin gebruikt om de banden met Bolivia aan te halen in de hoop in ruil daarvoor toegang te krijgen tot de grootste lithiumreserves ter wereld. De getoonde kunst was een weinig indrukwekkend ratjetoe dat de ‘plurinationale’ samenleving van Bolivia moest vieren.

In 2024 was de deelname van Israël een groter issue. Er waren geen sancties opgelegd aan Israël, dus het land mocht in principe meedoen. 19.000 kunstenaars, curatoren en andere mensen uit de kunstwereld schreven wel een open brief waarin zij de Biënnale opriepen om Israël te weren, maar de directie weigerde deelname te verbieden. Daarop kwam de Israëlische kunstenaar Ruth Patir zelf met een statement: het paviljoen bleef dicht. „De kunstenaar en de curatoren van het Israëlische paviljoen openen de tentoonstelling zodra er een wapenstilstand is, en overeenstemming is bereikt over het vrijlaten van de gijzelaars”, stond er op een briefje dat achter het raam was geplakt.

Lees ook

Waarom het Israëlische paviljoen op de Biënnale in Venetië gesloten is

Cultuur en geopolitiek

Bij Biënnales horen politieke discussies. Zo strooiden Italiaanse futuristen in 1909 hun folders uit over hoe Italië hervormd moest worden, Hitler liet het Duitse paviljoen in 1938 bouwen, dat dan in 1993 weer door de kunstenaar Hans Haacke symbolisch deels ongedaan werd gemaakt door de marmeren vloer kapot te slaan. In 1973 verklaarde de Biënnale zich solidair met Chili uit vrees voor de opkomende dictatuur en Zuid-Afrika was vanwege het Apartheidsregime tussen 1968 en 1993 niet welkom.

Toen Pietrangelo Buttafuoco in 2023 als directeur van de Biënnale werd benoemd, werd meteen gevreesd voor een nieuwe koers voor hét kunstevenement dat vaak op de maatschappelijke discussies vooruitliep. Buttafuoco staat bekend als radicaal-rechts en is een uitgesproken aanhanger van de Italiaanse premier Giorgia Meloni. In interviews gaf hij aan dat cultuur losstaat van geopolitiek, en daarom zijn wat hem betreft Rusland, Belarus, Oekraïne, Iran en Israël allemaal welkom.

Dat zijn woorden in praktijk niet kloppen, blijkt behalve uit zowel de reactie van Rusland als de Europese Commissie, ook uit de inzending van Zuid-Afrika en de VS. Zuid-Afrika besloot het werk Elegy van performance en videokunstenaar Goliath terug te trekken. Volgens Gayton McKenzie, de Zuid-Afrikaanse minister van Sport, Kunst en Cultuur en tevens voorman van de radicaal-rechtse Patriottische Alliantie, leidde het werk van Goliath tot „verdeeldheid en polarisatie”. Het performancewerk over vrouwen en queer personen die het slachtoffer zijn van „verkrachtingscultuur en femicide in Zuid-Afrika en wereldwijd” ging ook over de vrouwen en kinderen in Gaza. Het gevolg is dat het Zuid-Afrikaanse paviljoen deze editie leeg blijft.

Trump-memorabilia

Terwijl in de VS het ene kunstinstituut na het andere aan financiële en ideologische banden werd gelegd door de overheid, was er ook discussie over de Amerikaanse inzending. De VS hebben het grootste paviljoen in Venetië en vielen in 2022 op met indrukwekkend werk van Simone Leigh, die het paviljoen ombouwde tot een plantage in South Carolina, en in 2024 met Jeffrey Gibson, die de Indian Cititzenship Act in woord en beeld bracht.

Dit jaar komen de VS met werk van de tamelijk onbekende Alma Allen, die volgens de site van het ministerie van Buitenlandse Zaken goed aansluit bij de Amerikaanse „uitmuntendheid” die centraal zou staan bij de regering-Trump. De glimmende beelden, die het ministerie als alchemie omschreef, zijn een „symbool van collectief optimisme en zelfverwerkelijking”. Robert Lazzarini was aanvankelijk aangewezen het paviljoen in te richten en hij zou ingaan op Amerikaanse nationale symbolen, zoals George Washington, adelaars en de Amerikaanse vlag. Het ging niet door omdat er volgens Lazzarini sprake was van politieke inmenging bij het vormgeven van deze symbolen.

De New Yorkse kunstenaar Andrés Serrano stelde voor het Amerikaanse paviljoen in te richten met ruim duizend Trump-memorabilia. Aangezien de regering had gesteld dat de Amerikaanse inzending niet politiek mocht zijn en alleen de uitzonderlijkheid van de VS moest tonen, leek het Serrano het meest logisch om Amerika te laten vertegenwoordigen door de president zelf. Hij legde zijn voorstel niet aan het ministerie voor. Verstandig: de kans is groot dat de ironie van de kunstenaar die in 1987 beroemd werd met Piss Christ (waarbij een kruisbeeld in de urine van de kunstenaar was gedompeld) niet zou zijn begrepen.