De ‘gedekoloniseerde’ versie van ballet ‘Bayadère’ is nu een VOC-verhaal. Dat levert vooral vraagtekens op

Kaneel. Geen kakelbont Indiaas palet, maar kaneel is de overheersende kleur in de decors van de nieuwe productie La Bayadère (1877), oorspronkelijk van de Frans-Russische grootmeester Marius Petipa. De kaneelkleurige gebouwen verwijzen naar bouwwerken in Zuid-India waar het verhaal van de tempeldanseres (de bajadère) zich afspeelt. En waar in de zeventiende eeuw de VOC voet aan wal had gezet, onder andere met het oog op de kaneelhandel.

Door toevoeging van die VOC-geschiedenis willen co-regisseurs Rachel Beaujean, Kalpana Raghuraman, Priya Srinivasan en Ted Brandsen een ander, niet-westers of althans minder oriëntalistisch perspectief werpen op het verhaal. Tempeldanseres Nikiya wordt nu begeerd door twee Nederlandse mannen, legerkapitein Solor (traditioneel: een krijger) en een corrupte koopman (voorheen: hoge brahmaan). Solors beoogde bruid is echter de dochter van de VOC-gouverneur (voorheen: de radja). Een drama met fatale afloop – voor de tempeldanseres.

Op zichzelf is het een interessante en terechte keuze om twee experts in Indiase dans te betrekken bij een gedekoloniseerde versie. Het probleem met de uitwerking daarvan is in dit geval: het gebrek aan uitwerking. Over de relaties tussen de Indiase (hindoe-)bevolking en -cultuur en de Nederlanders wordt de toeschouwer niets wijzer. Een meerwaarde die je wel zou verwachten. De geïmplementeerde oost-westtegenstelling komt daardoor gekunsteld over, en schematisch: ‘er waren Nederlanders en er waren Indiërs’. Bovendien ontstaat verwarring. Duiding van wie wie is, vereist vooraf studie van het programmaboekje, waarna nog steeds vraagtekens overblijven.

‘La Bayadère’ door Het Nationale Ballet.

Foto Altin Kaftira

Verschillende traditionele versies

De choreografie zelf volgt verschillende traditionele versies. Logisch, maar met twee specialisten Indiase dans aan boord zou je wat authentiekere accenten verwachten. Nu lijkt echte authenticiteit verbannen naar de intermezzi, als op voordoeken geprojecteerde silhouetten van mensen uit Indiase en Nederlands-Surinaamse gemeenschappen langs schrijden.

Dit alles én de lelijke decors van Jérôme Kaplan ten spijt, valt gelukkig ook ‘ouderwets’ te genieten van de dans. Giorgi Potskhishvili is als Solor overweldigend met zijn hoge (draai-)sprongcombinaties; hij heeft zoals dat heet ballon. Met stomende passie bemint hij Anna Tsygankova, die als Nikiya in de eerste akte gevoelig de waardigheid van de bajadère verbeeldt. Als geestesverschijning in Solors opiumroes (het Rijk der Schimmen) lijkt ze opmerkelijk genoeg aardser, uiterst beheerst en exact in de technisch veeleisende variaties op Ludwig Minkus’ hopsige balletmuziek.

In dat Rijk bewegen de 32 schimmen in ‘Indiase’ tutu’s spatgelijk tijdens hun fameuze opkomst. Vanaf een helling dalen zij in een oneindige rij af in een prachtig repetitief passenpatroon, een van de mooiste scènes van het IJzeren Balletrepertoire. De navolgende ensembledansen lijken vooral gericht op synchroniciteit en minder op klassieke balletpoëzie. Salomé Leverashvili blinkt uit als solerende ‘schim’.

De vier co-regisseurs hebben de originele slotscène weggelaten. Hier laten de goden dus níét iedereen omkomen door een aardbeving tijdens het huwelijk van Solor met de gouverneursdochter, maar duurt Solors opiumroes in het schimmenrijk eeuwig. Een overdosis?

Veel gemiste kansen dus in deze onthoofde Bayadère. Toch blijft het een te koesteren juweel, dankzij het Rijk der Schimmen: de ‘witte akte’.

Lees ook

Hoe dekoloniseer je een klassiek ballet? Het Nationale Ballet probeert het met La Bayadère