‘Ronselaars weten wanneer we pauze hebben of voegen je gewoon toe op Snap’, zegt de scholier in Almere

‘Als je één seconde te lang naar ze kijkt, is het al te laat”, zegt de zeventienjarige vmbo-leerling van Het Baken Almere. Dus iedere dag gaat hij met gebogen hoofd naar school, zegt hij, om te voorkomen dat hij door een criminele ronselaar wordt aangesproken. Dagelijks worden scholieren van de scholengemeenschap in de buurt van hun onderwijsinstelling of online gerekruteerd door criminelen. Zijn twee vrienden, die naast de zeventienjarige voor de ingang van de school staan, knikken instemmend. 

De drie jongens willen hier voor de ingang niet verder praten. Om de hoek van de school voelt het veiliger. Alertheid is een routine voor ze geworden. „De ronselaars pikken de pauzes uit”, zegt de leerling. Op scooters of fatbikes staan ze de scholieren op te wachten. De vrienden herkennen ze direct. „Vaak dragen ze vieze zwarte kleding. En ze lopen gewoon een beetje gek”, zegt de zeventienjarige. Hij doet ze na door slingerend heen en weer te lopen.

In Almere azen criminele ronselaars op jongeren uit achterstandswijken. Relatief veel van hen leven in armoede, worden vaak op het matje geroepen door Bureau Halt en verlaten school vroegtijdig. In de Flevolandse stad lopen jongeren twaalf keer zoveel risico als in de rest van het land om in de georganiseerde misdaad te belanden. Dat blijkt uit onderzoek uit 2022 van het platform Zicht op Ondermijning.

Almere heeft in februari ruim 6 miljoen euro gekregen van het ministerie van Justitie om jongeren uit de criminaliteit te houden. De investering, die bedoeld is voor het programma Preventie met Gezag van de Rijksoverheid, loopt tot en met 2029. Sinds 2019 participeren de 27 gemeenten met het grootste risico op criminaliteit – geselecteerd op basis van criminaliteitscijfers en de aanwezigheid van armoede en schulden. Het programma is onderdeel van het integrale veiligheidsbeleid in Almere.

Ondermijning, groepsdruk en risico’s

De miljoeneninvestering is bedoeld voor een „sterkere samenwerking” tussen scholen, jongerenwerkers, politie en andere hulpverleners, schrijft de gemeente Almere aan NRC. Almere heeft ook extra jeugdboa’s ingesteld die risicogedrag signaleren. Op school en via socialemediacampagnes worden jongeren voorgelicht over onder meer ondermijning, groepsdruk en welke risico’s er kleven aan het plaatsen van explosieven. Leraren worden getraind om situaties met geweld en wapens te de-escaleren.

In februari kreeg een veiligheidsmaatregel, ingesteld door de Almeerse burgemeester Hein van der Loo, kritiek van onder meer mensenrechtenorganisatie Amnesty International, juristen en hoogleraren. Het samenscholingsverbod, dat sinds vorige maand geldt in het stadscentrum, lijkt jongeren die drugs verkopen, gewelddadige confrontaties organiseren en intimideren niet tegen te houden. Afgelopen maand heeft de politie meerdere keren moeten optreden tegen groepen die zich niet hielden aan de maatregel. 

Het Baken grenst aan de zone waar het verbod geldt. „De relschoppers lopen hier nog steeds in grote groepen rond en worden niet door de politie aangesproken”, zegt de zeventienjarige leerling. Binnenkort wordt de maatregel voor het eerst geëvalueerd, aldus de gemeente.

Cobra’s en steekpartijen

Op school horen de drie jongens dat scholieren – in opdracht van ronselaars – voor een paar honderd euro in Amsterdam een pakketje afleveren, een cobra (illegaal knalvuurwerk met de kracht van een handgranaat) voor iemands deur gooien of fraude plegen. Politie Midden-Nederland bevestigt dat dit soort „klusjes” voorkomen. De zeventienjarige leerling vertelt dat zijn moeder bang is dat hij zich ook laat strikken. Zijn twee vrienden zeggen dat hun ouders niet willen dat ze tot laat in de buurt van de school rondhangen.

Politie Midden-Nederland merkt dat jongeren steeds zwaardere delicten plegen. „De drempel om veel geweld te gebruiken, ligt tegenwoordig erg laag. Onze zorg is vooral dat jonge daders meer dan voorheen financieel gedreven zijn om aan criminele activiteiten deel te nemen. Vaak dreigen jongeren met het plaatsen van explosieven bij woningen om een conflict te beëindigen”, schrijft de politie aan NRC.

Steekpartijen? Daar kijken de leerlingen van Het Baken niet eens meer van op. In de buurt van de school is vorige maand een leerling lichtgewond geraakt na een steekincident. „De bendes [middelbare scholieren in Almere die voor ronselaars werken] lopen gewoon met een mes op zak”, zegt een vijftienjarige leerling (naam bekend bij de redactie). Hij neemt een slok van het blikje Monster Energy dat een vriend hem aanreikt. „Sowieso” kennen ze een paar bendeleden die op Het Baken zitten. Ze voelen zich niet beschermd door hun school. Zelfs de leraren zijn bang, denken ze.

Het Baken heeft vorig jaar een brandbrief gestuurd naar de gemeente over het toenemend crimineel gedrag onder leerlingen. „Wij zien met eigen ogen hoe sommige leerlingen letterlijk op weg naar huis worden weggevoerd […]”, zei Alan Turner, bestuurder van de scholengemeenschap tegen RTL Nieuws.

Over de huidige situatie wil geen enkel schoolbestuur in Almere zich nu uitspreken. De besturen zeggen te wachten op een gezamenlijke verklaring van de burgemeester, gemeente en politie. Maar zowel de burgemeester als de politie geeft aan daarover geen afspraken te hebben gemaakt.

Winkelstraat in het centrum van Almere.

Foto Ruchama van der Tas

‘Niks te doen’

„Binnen 48 uur heb je iemand geronseld”, zegt de 29-jarige jongerenwerker Jordi Blitz, vanachter het stuur van een kleine rode deelauto. Als tiener werd hij zelf door een Almeerse crimineel gerekruteerd. Hij komt net uit Amsterdam, waar hij een tiener bij een rechtszaak heeft begeleid. Ooit was hij zelf verdachte. „Ik werd bij een winkelcentrum gevraagd om xtc te verkopen. Met één belletje had ik al 50 euro verdiend”, zegt Blitz. Het bleek het begin van een glijdende schaal. Als negentienjarige werd hij veroordeeld tot een celstraf van vijf jaar voor een reeks gewapende overvallen.

„Veel jongeren in Almere hebben het gevoel dat ze geen doel hebben in hun leven”, vertelt Blitz. Volgens hem spelen verveling en gebrek aan perspectief een grote rol. Dat herkent Lamyn Belgaroui, zorgcoördinator bij Stichting Moving Up. Evenals in andere steden met veel nieuwbouw ontbreken zogeheten third spaces: plekken voor jongeren om samen te komen, zoals sportvelden, poppodia of parken, zegt hij aan de telefoon.

Voor de gemeente werkte Belgaroui mee aan een onderzoek naar hoe Almeerse jongeren die worden gezien als vatbaar voor criminaliteit, het gemeentebeleid ervaren en wat ze missen in hun wijk. Volgens de zorgcoördinator is dat duidelijk: de gemeente moet criminaliteit voorkomen door te investeren third spaces.

‘Hangjongeren’ worden, als het ware, uitgeserveerd aan criminele ronselaars. Gemeente Almere herkent dat het tekort aan third spaces een rol speelt. Volgens haar is ook sprake van een tekort aan jongerenwerkers, die zulke plekken ‘actief kunnen invullen’ met activiteiten. De provincie Flevoland wil geen uitspraak doen over haar kwetsbaarste regio. 

‘Pinnertjes’ op Snapchat

„Ze voegen me gewoon toe op Snap”, zegt de zeventienjarige leerling van Het Baken. Politie Midden-Nederland ziet dat jongeren inderdaad worden aangesproken door de criminele rekruteerders, op Snapchat, Telegram of gameplatforms. Vervolgens worden ze verleid met foto’s van stapels geld, van dure kleding of andere luxeartikelen.

Volgens de 47-jarige Oswaldo Vriend, die rond z’n twintigste Almeerse jongeren ronselde, gaat achter de berichten een groot en diffuus netwerk schuil. „Van buurtbendes, de maffia tot aan sluwe nerds die vanachter de computer jongeren ronselen”, zegt hij aan de telefoon. Vriend heeft negen jaar vastgezeten voor poging tot doodslag, openlijke geweldpleging en drugshandel. Nu is hij jongerenwerker voor It’s Never Too Late, zijn eigen stichting.

Als jongeren hun locatie openbaar hebben gemaakt, bijvoorbeeld via Snapchat, kunnen ronselaars ze makkelijk pinpointen. Of al ingelijfde jongeren tippen de ronselaars nieuwe „dealertjes” of „pinnertjes” [plegers van pinpasfraude], zeggen de scholieren van Het Baken. Volgens Blitz beginnen ronselaars de online gesprekken vaak onschuldig. „Waar kom jij vandaan?”, vragen ze bijvoorbeeld. Daarna volgt een stroom aan vragen totdat de ronselaars het huisadres hebben achterhaald.

Blitz, Vriend en de scholieren zien dat jongeren met een donkere huidskleur of migratieachtergrond het vaakst worden gerekruteerd door de criminelen. „In Almere komt die groep moeilijk aan een (bij)baan of stage. Het is dan heel aantrekkelijk om zo snel veel geld te verdienen”, zegt Blitz. Ronselaars misbruiken ook de onzekerheid en het gebrek aan eigenwaarde van de jongeren. Ze geven hen het idee dat ze ertoe doen. „Ik wist de meest kwetsbare jongeren te herkennen”, zegt Vriend. „Problemen thuis? De schulden van je ouders kun je in een oogwenk laten verdwijnen.”

Betonnen banken

In januari reageerden vijftig jongeren in Almere op lokberichten van de politie op sociale media. In de berichten vroeg de politie ze om een pakketje te bezorgen of explosief te plaatsen. De jongeren ontvingen op hun reactie een informatief bericht over de gevaren hiervan. „En ze werden uitgenodigd om in gesprek te gaan over het criminele circuit”, zegt de politie Midden-Nederland. 

Achter de school, bij de betonnen banken, daar worden de leerlingen van Het Baken het meest aangesproken door de ronselaars. Afgelopen twee jaar zien ze de politie steeds vaker surveilleren. Ze voelen zich daardoor niet veiliger, integendeel: het geeft de scholieren juist het gevoel dat het gevaar constant op de loer ligt. Agenten halen met enige regelmaat leerlingen uit de klas. „Een klasgenootje werd meegenomen voor fraude. Hij had ouderen opgelicht”, zegt de zeventienjarige leerling. De vriendengroep lacht. „Twee dagen later zat hij gewoon weer naast me, alsof er niets was gebeurd.”

Lees ook

De loopjongens van de Rotterdamse drugscriminelen willen geen loser zijn