De laatste intellectueel-provocateur van de naoorlogse Duitse cinema

De Frankfurter Allgemeine Zeitung noemde hem samen met schrijver Hans Magnus Enzensberger en filosoof Jürgen Habermas de laatste van de Duitse ‘Grote Drie’.  De deze week overleden filmmaker Alexander Kluge bepaalde met Enzensberger en Habermas het intellectuele debat in het (West-)Duitsland van na de Tweede Wereldoorlog. Kluge nam de filmwereld voor zijn rekening. Hij was een van de opstellers van het zogeheten Oberhausener Manifest, waarin een groep van 26 filmmakers in 1962 opriep tot een ‘nieuwe Duitse film’. Hoewel het nergens met zoveel woorden stond, was de boodschap duidelijk: „Papas Kino ist tot!” De filmmakers van het nationaalsocialisme die geruisloos waren blijven doorwerken moesten worden onttroond.

Toch was de laatste intellectueel-provocateur van de Duitse cinema niet als filmmaker opgeleid. Hij studeerde onder meer geschiedenis en rechten, sprak zich uit als pacifist, en raakte tijdens zijn studie bevriend met filosoof Theodor W. Adorno. Die was een van de grondleggers van de zogeheten Frankfurter Schule, waarin onder meer een culturele lens werd gebruikt om kritisch naar het kapitalisme te kijken. Het was Adorno die hem vervolgens eind jaren vijftig bij de uit zijn Hollywoodballingschap teruggekeerde filmmaker Fritz Lang introduceerde, bij wie Kluge als assistent het filmvak leerde.

Wie het geluk had om op de afgelopen edities van het International Film Festival Rotterdam de laatste films van de in 1932 geboren Kluge te zien, ontdekte dat de oude formalist in de loop der jaren een steeds lossere en speelse hand had ontwikkeld. Toen eind jaren zestig zijn eerste twee speelfilms Abschied von Gestern (1966) en Die Artisten in der Zirkuskuppel: ratlos (1968) op het filmfestival van Venetië in première gingen en daar werden bekroond met respectievelijk een Zilveren en een Gouden Leeuw, vielen ze al op door hun experimentele vorm. Kluge gebruikte collages, knipte beeld en geluid los, monteerde woest en ogenschijnlijk onsamenhangend. De teksten hadden echter altijd een didactische toon.

Hun politieke inhoud veroorzaakte ophef. Met name Zirkuskuppel. Die film waarin Kluge zijn frustratie uit over het Duitse culturele klimaat, begint bijvoorbeeld met archiefmateriaal van Hitler op de ‘Tag der Deutschen Kunst’ in 1939 waaronder een Spaanstalige versie van ‘Yesterday’ van de Beatles is gemonteerd. Pikant genoeg werd de Gouden Leeuw daarna tot 1980 niet uitgereikt, volgens sommigen doordat Kluges film het festival op z’n eigen fascistische verleden had gewezen.

In zijn laatste twee films Cosmic Miniatures (2024) en Primitive Diversity (2025) maakte hij onder meer gebruik van AI-technologie om te reflecteren op de rol van media in het creëren van een realiteit die niet langer gestoeld is op een gedeelde werkelijkheid. Door zijn montage-experimenten, de manier waarop hij moderne technologie omarmde en tegelijkertijd zijn vasthoudende kritiek op de rol van massamedia bij fascistische ideologieën werd hij vaak de Duitse Jean-Luc Godard genoemd. Het is ook een manier om zijn werk, dat verder filosofische beschouwingen, literaire verhalen, televisie-essays en tentoonstellingen omvat, aantrekkelijker te maken voor het bredere publiek dat hij verdient.

Een van zijn laatste grote projecten was een expositie in Essen in 2017, waarin hij verspreid door de museumzalen zijn ‘Pluriversum’ had ingericht. Een spinnenweb van filmfragmenten, tekeningen, indexkaartjes, objecten. Een wandeling door het archief van zijn geheugen. Ingericht volgens zijn motto dat de toeschouwer een belangrijke rol speelde in de ‘final cut’, de uiteindelijke montage en daarmee het gemeenschappelijk tot stand komen van de betekenis van een film.