De miljardenbezuiniging op sociale zekerheid past in een lange trend: niet de visie, maar de besparing is leidend

De 6 miljard euro die de aanstaande coalitie van D66, VVD en CDA wil besparen op de sociale zekerheid is immens. Dat is pijnlijk voor werklozen en arbeidsongeschikten. Maar het is ook nodig, zei CDA-leider Henri Bontenbal bij de presentatie van het regeerakkoord, om het sociaal vangnet „in de toekomst beschikbaar” te houden.

Hoe noodzakelijk zijn deze bezuinigingen op werklozen, arbeidsongeschikten en de pensioenleeftijd? Zit er een idee achter, of zijn het vooral platte bezuinigingen? De drie grootste ingrepen op een rij.

1Werklozen

De maximale duur van de werkloosheidsuitkering WW kan best korter dan de huidige twee jaar, schreef een deskundigencommissie in 2020 in een advies over de arbeidsmarkt. En dat is precies wat het nieuwe kabinet van plan is. De WW-uitkering moet maximaal één jaar gaan duren.

Toch is het kabinetsplan niet in lijn met het advies van deze ‘commissie-Borstlap’, onder leiding van oud-topambtenaar Hans Borstlap. Want de commissie stelde voor om eerst te voorkómen dat mensen lang in de WW moeten blijven. De overheid moest een systeem optuigen dat werknemers stimuleert om hun kennis en vaardigheden altijd op orde te houden, zodat zij na baanverlies snel nieuw werk kunnen vinden. Ook moesten werklozen veel intensiever begeleid worden naar een nieuwe baan.

Die aanbevelingen zijn nauwelijks opgevolgd, zegt hoogleraar arbeidsmarkt Ton Wilthagen (Tilburg University). „Dat betekent dat mensen die al lang in dezelfde baan werken, verouderde vaardigheden kunnen hebben. Zij kunnen niet altijd binnen één jaar een nieuwe baan vinden.” Hij denkt vooral aan mensen die niet meekomen in de digitalisering en de „steeds hogere eisen” op de arbeidsmarkt. Zij kunnen straks al na één jaar terugvallen naar bijstandsniveau. „Dat is geen flauwekul.”

De aanstaande coalitiepartijen zeggen graag dat ze de WW „activerender” willen maken, maar voor Wilthagen is duidelijk: „Ze willen gewoon een bezuiniging inboeken.” De maatregel moet 1,3 miljard euro per jaar opleveren.

Dat past in een trend. Uitkeringen voor werklozen en arbeidsongeschikten zijn de laatste decennia steeds „kariger en selectiever” geworden, zegt Cok Vrooman, emeritus hoogleraar sociale zekerheid en participatie (Universiteit Utrecht).

Lees ook

Uitkeringen in Nederland: steeds iets minder, steeds iets selectiever

In 2002 duurde de WW maximaal zeven jaar. Sindsdien is die meermaals ingekort. Steeds weer zeiden ministers dat zij dit deden om de WW „activerender” te maken. Maar uit de parlementaire behandeling bleek dat het „bezuinigingsmotief” belangrijker voor ze was, ontdekte jurist Madhvi Ramparichan, die hier vijf jaar geleden op promoveerde.

2Arbeidsongeschikten

Mensen die volledig én voor altijd arbeidsongeschikt worden verklaard, krijgen nu een iets hogere WIA-uitkering dan anderen: 75 procent van hun oude loon in plaats van 70 procent. Het kabinet wil dit ruimere WIA-regime afschaffen, en dat moet uiteindelijk 1 miljard euro per jaar besparen.

Het is ook een antwoord op de lange wachtlijsten bij uitkeringsinstantie UWV, door een tekort aan verzekeringsartsen die de keuringen kunnen uitvoeren. Die wachtlijsten worden verergerd, zeggen deskundigen, doordat het zo tijdrovend en ingewikkeld is om te beoordelen en onderbouwen of iemand die nú niet kan werken, dat in de toekomst ook niet meer kan. Als artsen daar geen voorspelling meer over hoeven te doen, zou dat veel schelen.

Een derde reden: de WIA-regeling is nu erg ingewikkeld doordat het bestaat uit allerlei verschillende uitkeringsregimes. Dat moet eenvoudiger, zei een andere commissie die twee jaar geleden aanbevelingen deed over een vernieuwing van de arbeidsongeschiktheidsregelingen.

Maar ook hier pikt de aanstaande coalitie slechts één onderdeel uit een bredere lijst van aanbevelingen. Want de deskundigencommissie wilde de WIA óók versimpelen door het meest sobere uitkeringsregime te schrappen – dat plan zou juist geld kosten, een half miljard euro per jaar.

Het gaat dan om de lage ‘vervolguitkering’ waar gedeeltelijk arbeidsgeschikten op den duur in terechtkomen als ze veel minder verdienen dan het UWV van hen verwacht. Deze uitkering is vaak ver onder het bestaansminimum.

Het regeerakkoord zegt in de WIA rekening te willen houden met de „menselijke maat”. Hoogleraar Vrooman vindt die formulering „rijkelijk vaag”.

3Langer doorwerken

Decennialang was 65 jaar de vanzelfsprekende AOW-leeftijd. Maar in 2012, middenin een economische crisis, spraken VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie in het zogeheten Lenteakkoord af om de AOW-leeftijd ‘één-op-één’ te laten meestijgen met de levensverwachting: een jaar langer leven, betekent een jaar langer werken.

In 2019 zwakte politiek Den Haag die maatregel af. In het pensioenakkoord sprak het kabinet-Rutte III met vakbonden en werkgevers af om de AOW-leeftijd langzamer te laten stijgen: voor ieder jaar dat dat de levensverwachting stijgt, zou de AOW-leeftijd met acht maanden meestijgen. De één-op-één-stijging was erg „hysterisch”, zei premier Mark Rutte.

Deze toezegging haalde vakbonden over de streep om de ingrijpende hervorming van het pensioenstelsel te steunen. Nu die omstreden stelselhervorming bijna is afgerond, komen D66, VVD en CDA terug op de AOW-afspraak die zij zelf als regeringspartijen in Rutte III gemaakt hebben.

Toenemende ongelijkheid ligt op de loer, verwacht hoogleraar Vrooman. Hoogopgeleiden willen soms graag doorwerken op hun AOW-leeftijd, terwijl hun werkgever hen dan mag ontslaan. Terwijl onder mensen in praktische en zware beroepen „een groeiende groep de pensioenleeftijd op deze manier niet gaat halen”.

Wat Vrooman vooral mist in de plannen rond werklozen, arbeidsongeschikten en de pensioenleeftijd, is een visie. Een perspectief op hoe de sociale zekerheid er in 2050 uit moet zien. Niet alleen gericht op de betaalbaarheid en uitvoerbaarheid, zoals nu, maar ook vanuit de „kwaliteit van de samenleving, de sociale samenhang en ongelijkheid”. „Nu blijft de politieke discussie toch vrij beperkt.”