De omstreden ‘coronapas’ liet diepe sporen na: volgens de GGD zorgt de maatregel nog altijd voor minder vaccinaties

1 uur geleden 1

Het coronatoegangsbewijs, dat vanaf september 2021 verplicht was om openbare locaties zoals cafés en restaurants binnen te komen, kweekte blijvend wantrouwen onder delen van de bevolking. Mede als gevolg daarvan ligt de vaccinatiegraad in Nederland nog altijd lager dan voor de pandemie, zeggen medewerkers van de GGD’s in Amsterdam en Utrecht en een onderzoeker van TNO in gesprek met NRC.

Het coronatoegangsbewijs en -vaccinatiebeleid staan vanaf deze maandag centraal tijdens de zesde week van openbare verhoren in de parlementaire enquête Corona. Onder anderen voormalig staatssecretaris van Economische Zaken Mona Keijzer (destijds CDA, woensdag) en oud-minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge (CDA, vrijdag) zullen worden verhoord. Woensdag maakt ook coronacriticus Maurice de Hond zijn opwachting.

Slechts 3 procent van de niet-gevaccineerden steunde de invoering van de coronapas

Vanaf september 2021 tot eind februari 2022 was het voor iedereen die een café, restaurant of museum binnen wilde, verplicht om aan te tonen dat je gevaccineerd was tegen corona, een test had gedaan of recent was genezen van het virus. De meeste mensen deden dat via de CoronaCheck-app. Voor niet-gevaccineerden betekende de maatregel een inperking van hun bewegingsvrijheid.

De coronapas was vanaf het begin controversieel. Brancheclub Koninklijk Horeca Nederland was ertegen, de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema zei alleen „bij excessen” de naleving te zullen handhaven. Staatssecretaris Keijzer werd in september 2021 door premier Mark Rutte uit het kabinet ontslagen vanwege haar kritiek op de pas. Onder niet-gevaccineerden was de weerstand massaal: uit onderzoek van EenVandaag uitgevoerd onder het eigen opiniepanel bleek dat slechts 3 procent de invoering steunde.

„Het concept was ineens: je hebt alleen toegang tot iets op basis van je status”, zegt arts infectieziektebestrijding Putri Hintaran van de GGD regio Utrecht. „Mensen die zich niet lieten vaccineren voelden zich daardoor echt uit de maatschappij gedrukt, zo hebben ze dat ervaren. Je krijgt een stempel opgedrukt.”

Vaccinatiegraad onder 90 procent

Samen met een collega deed Hintaran vanaf 2024 onderzoek naar de oorzaken van de dalende vaccinatiegraad in de regio Utrecht. Dat leverde vorig najaar een rapport op waarin wantrouwen jegens de overheid, dat flink toenam tijdens de pandemie, als een belangrijke oorzaak werd benoemd. In de coronatijd voelden veel mensen die zich niet wilden laten vaccineren „weggezet of in een hokje gestopt”, schrijven de GGD-artsen. „Dat gevoel heeft diepe sporen nagelaten.”

In de tientallen gesprekken die ze voerden met mensen die hun kinderen niet laten vaccineren tegen ziektes als mazelen of polio, kwam het onderwerp corona telkens terug. „Het viel me op dat dat elke keer benoemd werd”, vertelt Hintaran. „Blijkbaar speelt dat nog altijd een rol bij vaccinaties voor kinderen.”

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) – dat al in november 2021 constateerde dat de coronapas het vertrouwen van mensen in de overheid had verminderd – schreef in een afgelopen week gepubliceerd rapport dat het „zeer waarschijnlijk” is dat de vaccinatiegraad in Nederland voor de meeste vaccinaties inmiddels onder de 90 procent ligt. Door de dalende vaccinatiegraad neemt het risico op de heropleving van ziektes toe: zo vond vorig jaar in verschillende regio’s een uitbraak van mazelen plaats. Het RIVM vermoedt een „aanhoudend negatief effect van de COVID-19-pandemie op de vaccinatiebeslissingen van ouders.”

„We zien overal in de regio en onder alle lagen van de bevolking minder vaccinatiebereidheid”, zegt de Utrechtse GGD-arts Hintaran. „Het strekt zich uit van mensen met een migratieachtergrond tot bevindelijk gereformeerden en hoogopgeleiden met een ‘natuurlijke’ kijk op opvoeden.”

Kindervaccinaties

Dat het verplicht gestelde coronatoegangsbewijs daarbij een rol heeft gespeeld, herkennen de GGD Amsterdam en onderzoeksinstituut TNO. „Dat zo’n check verplicht werd gesteld, heeft bijgedragen aan het wantrouwen. Je kon geen kant op als je het niet deed, daar kwam het op neer”, zeggen twee medewerkers van de GGD Amsterdam in gesprek met NRC (uit veiligheidsoverwegingen spraken zij op anonieme basis, hun namen en functies zijn bekend bij de redactie).

„Het vertrouwen in de overheid was al aan het verslechteren en de vaccinatiegraad bij kinderen was al aan het dalen,” zeggen de medewerkers. „Corona heeft er vervolgens voor gezorgd dat veel meer mensen veel kritischer tegenover vaccinaties kwamen te staan. Dat vertaalt zich ook naar de kindervaccinaties.”

Het vertrouwen in de overheid was al aan het wankelen en corona heeft de laatste duw gegeven

De hoofdstedelijke GGD heeft al tijdens de pandemie een zogeheten ‘gedragswerkplaats’ ingericht, met als doel de trend van steeds minder vaccinaties te keren. „Dat houdt in dat wij onderzoeken wat de drijfveren zijn van bewoners om niet te vaccineren,” zeggen de medewerkers. „Op basis van die bevindingen hebben wij onze aanpak bij kindervaccinaties aangepast. We hebben van corona geleerd dat er veel weerstand wegvalt wanneer je laagdrempelig opereert, contact houdt met sleutelfiguren uit de doelgroep en bewoners zoveel mogelijk maatwerk biedt.” Volgens de GGD Amsterdam daalt de vaccinatiegraad inmiddels niet verder.

Net als in Utrecht ziet de GGD Amsterdam dat de weerstand onder veel verschillende bevolkingsgroepen zit. „Het zijn andere doelgroepen dan we dachten, het is veel breder. Mensen hebben ongelooflijk veel beweegredenen om zich niet te willen laten vaccineren, of hun kinderen.” Ook online desinformatie over vaccins, die tijdens de pandemie opkwam, speelt hierbij volgens de Amsterdamse GGD een rol. Koepelorganisatie GGD GHOR Nederland kan niet zeggen of de bevindingen uit Amsterdam en Utrecht ook voor de rest van het land gelden, omdat daar geen onderzoek naar is gedaan.

Ouders werden kritischer

Onderzoeksinstituut TNO publiceerde eerder dit jaar een kwalitatief onderzoek naar verklaringen voor de dalende vaccinatiegraad bij kinderen onder de twee jaar. De onderzoekers spraken met zorgprofessionals en ouders die twijfels hadden over het vaccineren van hun kinderen. Ook daaruit kwam corona als belangrijke oorzaak naar voren. „Door de coronapandemie werden ouders kritischer en ervoeren zij meer wantrouwen en weerstand ten aanzien van kindvaccinaties”, schreven de onderzoekers in het Tijdschrift voor Jeugdgezondheidszorg.

„Er is een groep ouders die meer twijfels heeft bij vaccineren, en volgens de professionals die we interviewden groeit die groep”, zegt hoofdonderzoeker Claudia Vrijhof in een telefonische toelichting. Een deel van de ouders werd sceptischer door de snelheid waarmee de coronavaccins werden ontwikkeld, en door het feit dat deze vervolgens geen volledige bescherming boden tegen ziek worden.

Maar ook bij het onderzoek van TNO kwam het coronatoegangsbewijs als mogelijke oorzaak terug. Vrijhof: „Mensen hebben dat als druk ervaren om zich te laten vaccineren, omdat ze anders niet meer bij bepaalde evenementen aanwezig konden zijn. Door dat soort maatregelen lijkt bij sommige ouders de weerstand gegroeid. Dat kan als een olievlek werken, dat mensen zeggen: dan doe ik wat vaccineren betreft helemaal niks meer.”