De ‘oudste octopus’ ter wereld blijkt helemaal geen octopus te zijn

Een befaamd fossiel dat al 25 jaar in de leerboeken staat als de oudste octopus ooit, is door onderzoekers ontmaskerd. Het dier bleek helemaal geen octopus te zijn.

Soms verandert één fossiel de hele tijdlijn van de evolutie van een soort. In dit geval gaat het over Pohlsepia mazonensis, een fossiel dat in het jaar 2000 werd ontdekt en destijds werd beschreven als de oudste octopus ter wereld. Het fossiel is meer dan 300 miljoen jaar oud. Dat is zo’n 150 miljoen jaar ouder dan alle andere bekende octopusfossielen. Het was daarom ook een sensationele vondst die de stamboom van de inktvis compleet overhoop gooide.

Er was alleen één probleem: het fossiel zag er niet echt uit als een octopus. Het zag er niet echt uit als wat dan ook. Het was eigenlijk maar een vaag afdrukje van zacht weefsel in een ijzerhoudende steenklomp. Toch belandde het in talloze leerboeken en vormde het de basis voor een compleet nieuwe kijk op wanneer octopussen zijn ontstaan. En nu blijkt dat dat allemaal op een vergissing berustte.

De octopus is geen octopus

Paleontologen aan de University of Reading hebben het fossiel opnieuw onder de loep genomen. Dit keer deden zij dat met een synchrotron, een deeltjesversneller die krachtige röntgenstraling produceert. Daarmee kun je de chemische samenstelling van een fossiel in kaart brengen op een schaal van micrometers, zelfs als er met het blote oog niets te zien valt.

Wat uit de scans blijkt is een volledig verborgen structuur in het gesteente. Het lijkt meer bepaald om een radula te gaan. Dat is het rasptongetje dat weekdieren gebruiken om voedsel te schrapen. Octopussen, inktvissen en nautilusdieren hebben telkens een ander aantal tandjes per rij op hun radula.

De radula van Pohlsepia bleek uit de scans minstens elf tandjes per rij te hebben en misschien zelfs meer. Octopussen hebben er zeven of maximaal negen. Nautilusdieren hebben er dertien. De vorm van de tandjes is bovendien vrijwel identiek aan die van Paleocadmus pohli, een nautilussoort die op dezelfde plek is gevonden. Het ‘oudste octopusfossiel’ ter wereld blijkt wellicht dus gewoon een nautilus te zijn.

Leestip: Hoe een octopus zijn tentakels gebruikt is eindelijk duidelijk. En dat kan van groot nut zijn voor de robotica

Maar waar is de schelp dan?

Nautilusdieren hebben een grote schelp. Bij dit fossiel ontbreekt die volledig. De onderzoekers denken nu dat de schelp al los was geraakt van het zachte lichaam voordat het dier begraven werd in het sediment.

Ze vermoeden ook dat het dier al aan het ontbinden was toen het gefossiliseerd werd. De ‘vinnen’ die eerdere onderzoekers zagen, zijn waarschijnlijk vervormde spieren of organen. De ‘armen’ zijn nauwelijks te onderscheiden en er is zeker geen bewijs voor acht armen.

Tijdlijn moet herbekeken worden

Zonder Pohlsepia als oudste octopus verdwijnt het belangrijkste bewijs voor het idee dat octopussen al in het Paleozoïcum (het geologische tijdperk van ruim 250 miljoen jaar geleden en eerder) bestonden. Alle studies die dit fossiel gebruikten als ijkpunt moeten in feite opnieuw bekeken worden.

De oudste échte octopusfossielen dateren uit het late Jura, zo’n 160 miljoen jaar geleden en er is een mooie reeks van fossiele ’tussenstappen’ die aantoont hoe de interne schelp van voorouders geleidelijk kleiner werd tot het punt dat moderne octopussen er helemaal geen meer hebben.

Het fossiel verliest dan wel zijn status als oudste octopus, maar krijgt er een andere primeur voor terug: het is nu het oudste onbetwiste zachte weefsel van een nautilusdier dat we kennen. Het is meer dan 220 miljoen jaar ouder dan de vorige recordhouder.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: