De verrassende soortenrijkdom van een stadsmoeras dat per ongeluk ontstond

Wie bij het moeras van Wiels, vlak bij het Brusselse Zuidstation, keurig aangeharkt groen verwacht komt bedrogen uit. Op de oevers liggen glasscherven, de betonnen pijlers van de aangrenzende spoorlijn staan vol graffiti en in het water zelf zijn, tussen de zwemmende zwanen, nog de funderingspalen van een nooit gebouwde parkeergarage te zien. Dit is wilde natuur: ruig, weerbarstig, eigenzinnig. Ongepland.

„Tot in de jaren tachtig was dit één groot industrieterrein”, vertelt landschapsarchitect Björn Bracke (1986). „Hier huisde een van de toonaangevende bierbrouwerijen van België, Wielemans, bekend van hun Wiels-pils. Maar de brouwerij ging failliet en het terrein werd opgekocht door een projectontwikkelaar die er een ultramoderne kantoorwijk wilde bouwen.” Met een glimlach: „Je ziet wat er terecht van is gekomen.”

De afgelopen jaren kwam Bracke regelmatig in dit marais – Frans voor moeras. Hij gebruikte het als case study voor zijn proefschrift. Eind juni promoveerde hij aan de universiteit van Leuven op zijn onderzoek naar de multi-species city. Vrij vertaald: de meersoortige stad. „Ik wilde onderzoeken hoe je een stad zo inricht dat niet alleen mensen maar ook dieren en planten zich er thuis voelen. Nog te vaak zéggen we ecologisch te zijn maar ondersteunen we het samenleven niet – of alleen als het ons voordeel oplevert. De natuur mag er zijn als we ervan kunnen profiteren: bomen voor de schaduw, insecten voor onze voedselvoorziening. Het wordt tijd dat we die andere soorten niet langer zien als objecten, maar als gelijkwaardige subjecten. Daarin is, in mijn opinie, een belangrijke taak weggelegd voor landschapsarchitecten. Wij kunnen met onze schetsen die meersoortige stad verbeelden, aantonen dat die echt kan bestaan.”

Ecologische collages

En dus besloot Bracke aan de hand van gesprekken, analyses, schetsen en ecologische collages te onderzoeken welke soorten en behoeften er allemaal samenkomen op diverse stedelijke locaties – waaronder het moeras van Wiels. „Vervolgens heb ik verschillende toekomstscenario’s uitgewerkt waarin al die belangen zoveel mogelijk worden verenigd.”

In het geval van de marais noemt hij bijvoorbeeld de aanleg van een ecopassage, maar ook de verwezenlijking van een trouw- en rouwlocatie. „Daarnaast zou je kunnen denken aan een centrum voor natuureducatie, voor de vergroting van de ecologische geletterdheid. Hoe meer mensen van de soorten om hen heen weten, des te meer zijn ze geneigd ervoor te zorgen.” Als voorbeeld noemt hij imker en sociaal werker Hafid, die bijenkasten heeft op het terrein. „Die werden eerst vernield door hangjongeren. Maar sinds Hafid hen wees op het ecologische en culturele belang van bijen – in de Koran staan ze symbool voor voorspoed – laten ze de kasten met rust ze de kasten met rust.”

Er zijn duizenden soorten die meebouwen aan een stad, benadrukt Bracke. „Soorten die met takjes en blaadjes hun eigen woonruimtes creëren. Soorten die net als wij conflicten met de buren uitvechten, die last hebben van de verkeersdrukte – neem alleen al alle dieren die worden overreden door onze auto’s… We hebben als mensen voor zoveel uitsterven gezorgd, we leven ecologisch gezien al in een wereld van schaarste. Laten we dan nu onze verantwoordelijkheid nemen en de natuur een handje helpen.” Vanuit die gedachte is hij al ruim tien jaar in de praktijk werkzaam als ‘groene’ landschapsecoloog, in binnen- en buitenland. „Nu vond ik het mooi om die gedachte ook verder te kunnen uitdiepen tijdens mijn doctoraat.”

Dodaars en roerdomp

De rietgors, de dodaars, de roerdomp: allemaal hebben ze hun weg gevonden naar de marais. Voor onze voeten schiet een alpenwatersalamander weg, op één van de funderingspalen in het water strekt een aalscholver zijn vleugels uit. ‘Save wildlife’ staat er in grote witte letters op borden langs de kant geschilderd. Brownfields noemen ze verlaten stedelijke terreinen zoals dit: gebieden die maar moeilijk tot ontwikkeling komen. Rafelranden. „Lange tijd had dat uitsluitend een negatieve bijklank, maar nu wordt ook vanuit natuurlijk perspectief het belang steeds duidelijker. Je vindt hier volop pionierplanten, en het water zit vol waterkevers, libellenlarven en kikkervisjes. De diversiteit is hier stukken hoger dan in een parkvijver vol eenden. Het blijkt hier barstensvol ongewervelde waterdieren te zitten, een indicator voor schoon water.” In de lucht paren libellen; het gekwaak van de kikkers weerkaatst tussen de gebouwen.

Het lijkt alsof het moeras er altijd al geweest is – en toch is het pas zo’n twintig jaar jong. „Bij het aanleggen van de parkeergarage voor de geplande kantoorwijk hebben ze per ongeluk een watervoerende bodemlaag aangeboord, en vervolgens kwam het water van de Zennevallei onbedoeld naar boven stromen en vulde het al gegraven gat op. Dat, in combinatie met de financiële crisis van destijds, zorgde ervoor dat de stekker uit het project werd getrokken.” Er waren inmiddels wel al een cultureel centrum en een museum geopend in enkele monumentale brouwerijpanden die overeind waren blijven staan. „En ook omwonenden hadden zich inmiddels over het gebied ontfermd. Zo zie je hier allerlei kunstinitiatieven ontstaan: de bankjes zijn bijvoorbeeld betegeld met afbeelding van waterinsecten. In samenspraak met hen is toen uiteindelijk besloten om het gebied een nieuwe bestemming te geven: deels woningbouw, deels natuur. Maar het beleid loopt achter op de realiteit.”

De woningen zijn vooralsnog niet gerealiseerd, met uitzondering van één zeer fraai maar illegaal gebouwd hutje tegen de betonnen spoorwand. „Je ziet dat mensen en dieren in crisis – of die nu van sociale of ecologische aard is – naar dezelfde plaatsen vluchten. Weg van het kapitalisme.”

Wie is Björn Bracke?

Woont inGent GeborenIn 1986 Leest graag„Natuuramnesie van Marc Argeloo en De uitvinder van de natuur van Andrea Wulf.” Tips voor een groenere stad„Plant inheemse planten, hang nestkasten op, neem deel aan inspraakmomenten van de gemeente – je stem laten horen is belangrijk.”