Duistere statistiek met bomen die elkaar waarschuwen voor een eclips in het Italiaanse vioolbos

Fijnsparren in de Italiaanse Dolomieten zouden op 25 oktober 2022 al hebben ‘aangevoeld’ dat er een zonsverduistering aan zat te komen. Veertien uur voordat de maan voor de zon zou schuiven maten Italiaanse wetenschappers al een ongewone verandering in de elektrische lading van de bomen. Volgens de onderzoekers ‘waarschuwden’ de oudere bomen met het sterkste signaal de jongere bomen in de buurt voor de naderende periode van minder licht. Het onderzoek werd in maart 2025 gepubliceerd in het blad Royal Society Open Science.

Dat ze metingen deden tijdens een zonsverduistering was „een mooi toeval”, zegt onderzoeksleider Alessandro Chiolerio aan de telefoon. Zijn team was bezig met een onderzoek naar de gezondheid van bomen in het zogeheten ‘vioolbos’ bij Paneveggio, waar Antonio Stradivari het hout vandaan haalde voor zijn instrumenten. Chiolerio en zijn team wilden in kaart brengen hoe gezond het bos nog was na een verwoestende storm. Met voltmeters maten ze de elektrische geleiding van de bomen.

Deze week maken twee Israëlische wetenschappers (Ariel Novoplansky en Hezi Yizhaq) gehakt van het Italiaanse onderzoek in het vakblad Trends in Plant Science. Ze spreken over „een empirisch onbewezen wetenschappelijke hyperbool” en „een flagrant geval van buitensporige speculatie zonder wetenschappelijke onderbouwing”.

In plaats van te accepteren dat er een simpele verklaring kan bestaan voor hun resultaten kiezen de Italianen voor spectaculaire theorieën, zeggen de Israëliërs. Zou veranderende elektrische activiteit die in de boomstammen gemeten werd niet eerder verband houden met temperatuursveranderingen en een overtrekkende onweersbui? Er waren vlakbij zeker drie inslagen vlak voor de eclips.

Chiolerio moet toegeven dat hij de statische elektriciteit niet apart heeft gemeten. Maar dat betekent ook, zegt hij, dat hij over deze theorie geen uitspraak kan doen. „Wij hebben drie jaar metingen gedaan aan deze bomen en gezien hoe hun elektrische activiteit verandert met dag en nacht, maar ook onder invloed van de maan. Bij zonsopgang worden al die processen van verschillende bomen perfect gesynchroniseerd, als in een orkest. En in de nacht gaan ze weer allemaal solo spelen.”

Dat heeft hem ervan overtuigd dat er communicatie is tussen de bomen. Bossen functioneren niet als verzamelingen van individuen, zegt hij, maar als biologische netwerken met een verfijnde coördinatie. Maar wil hij daarmee zeggen dat bomen zich eerdere zonsverduisteringen kunnen herinneren? „Ik ben meer agnost hierin, het idee van een geheugen van de bomen kwam van mijn collega Monica Gagliano. Er zijn twee opties: de bomen kunnen direct reageren op bijvoorbeeld een verandering in de zwaartekracht of ze gebruiken bijvoorbeeld eerder in de bodem opgeslagen chemische stoffen als geheugen.”

Novoplansky en Yizhaq kopen niets voor die onbewezen theorieën. Het ging in 2022 om een onvolledige zonsverduistering, waarbij de bomen nog meer dan voldoende licht overhielden voor hun normale fotosynthese. Een ‘herinnering’ aan eerdere zonsverduisteringen is onwaarschijnlijk, aangezien die zich telkens voordoen op een andere plek op aarde. En de metingen van de Italianen aan twee oude bomen, een jonge boom en vijf afgestorven boomstronken, zijn statistisch wel erg mager voor grote conclusies.

Chiolerio zegt dat hij via een videoverbinding „urenlang stevig is ondervraagd” door het Israëlische duo (ze bedanken hem in het tegenartikel voor zijn medewerking). Het heeft hem niet op andere gedachten gebracht: „Ze zijn wat mij betreft erg conservatief, en op die manier komt de wetenschap niet vooruit, toch?”