Elke manier om AOW-kosten te beteugelen doet pijn. De coalitie wil gepensioneerden ontzien, maar raakt lagere inkomens

Geen enkele aanstaande oppositiepartij vindt het een goed idee: de snellere stijging van de AOW-leeftijd die D66, VVD en CDA voorstellen in hun coalitieakkoord. Maar de drie coalitieleiders waren woensdag in een Tweede Kamerdebat over hun akkoord net zo eensgezind in hun verdediging ervan: de toenemende vergijzing maakt ingrijpen noodzakelijk.

„De AOW-kosten nemen de komende jaren met miljarden en miljarden toe”, zei Dilan Yesilgöz (VVD). Dat moet betaald worden, benadrukte Rob Jetten, door „steeds minder jonge mensen”. „Dat kunnen we niet voor ons uit blijven schuiven”, aldus Henri Bontenbal (CDA). „Daar moeten we iets aan doen.”

En inderdaad: deskundigen waarschuwen al jaren dat de grote vergrijzingsgolf, die pas na 2040 voorbij zijn hoogtepunt is, gepaard gaat met grote kosten. Vorig jaar ging er al bijna 56 miljard euro per jaar naar AOW-uitkeringen, 4,7 procent van de economie (bbp). De komende vijftien jaar loopt dat op tot 5,7 procent van het bbp, volgens het Centraal Planbureau. Dus schreef vorig jaar de Studiegroep Begrotingsruimte, een gezaghebbende adviescommissie met topambtenaren en medewerkers van planbureaus: grijp in bij deze ‘vergrijzingsgevoelige’ uitgaven.

Toch is de manier waaróp D66, VVD en CDA willen ingrijpen opvallend. In het Tweede Kamerdebat was vooral aandacht voor het feit dat de drie partijen hiermee het pensioenakkoord van hun eigen kabinet-Rutte III schenden, gesloten met onder meer de vakbonden.

De grootste vakbond FNV wilde in 2019 pas instemmen met die hervorming van het aanvullende pensioenstelsel toen Rutte III daar iets tegenoverstelde: het trager laten meestijgen van de AOW-leeftijd met de levensverwachting. Elk extra levensjaar vertaalt zich daarom nu voor twee derde ( acht maanden) in langer doorwerken, en niet meer volledig.

Nog voordat de overgang naar dat nieuwe pensioenstelsel volledig is afgerond, willen de drie partijen uit Rutte III nu hun eerdere concessie terugdraaien.

Weerstand

In hun verdediging lieten de aanstaande coalitieleiders doorschemeren waarom ze juist voor deze ingreep kozen bij de toenemende AOW-kosten: de rekening moest vooral niet bij huidige gepensioneerden terechtkomen. Voor andere opties is „bewust níét gekozen”, zei Jetten in het debat, „omdat we denken dat die te gortig zijn en op nog veel meer weerstand zullen stuiten”.

Die andere mogelijke ingrepen, te lezen in recente ambtelijke adviezen, raken bijna allemaal het inkomen van gepensioneerden. En doordat die groep steeds groter wordt, is het voor politici ook steeds belangrijker om rekening te houden met hun belangen.

Zo koos de coalitie er niet voor om gepensioneerden meer te laten meebetalen aan de kosten van de AOW. Dat zou op den duur 5,5 miljard euro per jaar opleveren: twee keer zoveel als de latere AOW-leeftijd van de coalitie (2,7 miljard). De Studiegroep Begrotingsruimte opperde deze zogeheten ‘fiscalisering van de AOW’ vorig jaar om de stijgende kosten op te vangen.

Op dit moment wordt de AOW voor ruim de helft gefinancierd uit belastingen, waar gepensioneerden aan meebetalen, en voor de rest uit premies die alleen mensen ónder de AOW-leeftijd inleggen. Dat drukt zwaar op de lastendruk van de krimpende groep werkenden, zeggen deskundigen al langer.

Doordat de groep gepensioneerden steeds groter wordt, is het voor politici ook steeds belangrijker om rekening te houden met hun belangen

Bovendien zou de maatregel om gepensioneerden meer te laten meebetalen alleen „draagkrachtige gepensioneerden met een groot aanvullend pensioen” raken, schrijft de studiegroep. En daarmee leiden tot een „gelijkere verdeling” van de AOW-kosten over de gehele bevolking.

Lees ook

De AOW moet op de schop, maar welke partij durft het aan?

Gebrek aan politieke steun

De hogere AOW-leeftijd raakt juist vooral de mensen met lagere inkomens het hardst. Zij beginnen over het algemeen het vroegst met werken, relatief vaak in zware beroepen en hebben gemiddeld de kortste levensverwachting.

Er zijn nog meer manieren om miljarden te besparen op de AOW en die zijn nog vergaander: het rechtstreeks verlagen van uitkeringen bijvoorbeeld, of het afbouwen van belastingvoordelen, waardoor de uitkeringen ook lager worden.

De coalitiepartijen hoopten misschien dat een sneller stijgende AOW-leeftijd minder gevoelig zou liggen: daar krijgen vooral huidige werkenden en jongeren mee te maken, en die zijn vaak nog niet zo bezig met hun pensioen.

Maar na het debat van woensdag lijkt de kans groot dat het coalitieplan op termijn sneuvelt, of op zijn minst wordt afgezwakt, door het gebrek aan politieke steun. De vraag die overblijft is dan: hoe moet dat financiële gat gedicht worden? Andere AOW-bezuinigingen zijn waarschijnlijk net zo impopulair.

Het resultaat zou weleens kunnen zijn dat D66, VVD en CDA gedwongen worden de AOW voorlopig ongemoeid te laten. Hoe onverantwoord ze dat nu ook zeggen te vinden.