Gevangenen met enkelband overdag naar het werk en veroordeelden mogelijk eerder vrij: zo wil staatssecretaris Van Bruggen het cellentekort oplossen

Meer gevangenen overdag met een enkelband naar werk laten gaan, de gevangenis in Almere heropenen en mogelijk, wanneer andere maatregelen niet voldoende zijn, veroordeelden nog eerder dan veertien dagen voor het einde van hun straftermijn vrijlaten. Het zijn enkele voorstellen die staatssecretaris Claudia van Bruggen (Justitie en Veiligheid, D66) doet in haar actieplan dat vrijdag door de ministerraad is gegaan.

Er komt haast kijken bij het plan. Een aantal hoognodige renovaties van gevangenissen staat komend najaar op de planning. Tegelijkertijd bereikt het cellentekort een nieuw hoogtepunt: in december zijn er naar schatting driehonderd minder cellen beschikbaar dan er nu zijn (ruim 6.500). Met een huidige bezetting van 99,1 procent is er geen ruimte om dat op te vangen. 

De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) kampt al jaren met een cellentekort, als gevolg van personeelstekorten en sluitingen van gevangenissen. Voormalig staatssecretaris Ingrid Coenradie (Justitie) eiste vorig jaar nog honderden miljoenen extra om cellen te kunnen bouwen en de tekorten te verhelpen. Ook voerde ze het bij rechtse partijen omstreden plan door om gevangenen twee weken voor het einde van hun straf vrij te laten. Die keuze zorgde voor felle kritiek in de Kamer, ook van PVV-leider Geert Wilders, die Coenradie als bewindspersoon had voorgedragen.

De eerdere prognoses over de cellentekorten van de komende jaren blijken bovendien forse onderschattingen . In ramingen van vorig jaar, gemaakt door het Prognose Model Justitiële ketens (PMJ), kwam het gevangeniswezen nog 800 plaatsen tekort in 2031. Dit jaar blijkt het om een ruime verdubbeling daarvan te gaan: 1.700 plaatsen in 2031. Tegelijkertijd lopen er zeker 6.300 veroordeelden vrij rond, die nog wachten om hun straf te kunnen uitzitten. 

Claudia van Bruggen.

Foto Merlijn Doomernik

Hoe kan het dat er in 2031 niet een cellentekort van 800 plaatsen wordt verwacht, maar 1.700?

„Ik schrok er wel van. 1.700 plekken tekort, dat is natuurlijk enorm. We zijn in de strafrechtketen heel erg afhankelijk van elkaar. De afgelopen jaren zijn er meer gevangenen met langere straffen in de cel beland. Dus in de ramingen wordt daar zo goed en kwaad als dat gaat rekening mee gehouden, maar ook de rechtspraak is mensenwerk. Je kunt vooraf niet precies inschatten wat voor straffen er worden gegeven.”

Nu wilt u de noodmaatregelen, zoals het eerder vrijlaten van gevangenen, nog verder verruimen.

„Ik ga alles op alles zetten om dat te voorkomen. Er is steeds met noodmaatregelen geprobeerd het probleem het hoofd te bieden. Dat blijkt nu onvoldoende effect te hebben, dus moeten we grotere stappen zetten.”

„Bijvoorbeeld door de re-integratie van gevangenen te verbeteren. Er kan al een groep gevangenen in de laatste periode van hun straf met een enkelband op werk- of schoolverlof. Op dit moment is dat programma alleen voor voor gedetineerden met een straf tussen zes maanden en een jaar, voor de laatste vier tot acht weken. Dit wil ik uitbreiden naar gevangenen met een straf vanaf een jaar.”

Maar hiermee kan het acute probleem in het najaar toch niet worden opgelost? 

„Dat is de vraag. We moeten nog onderzoeken voor welk deel van de straf het programma kan gelden en of het binnen bestaande wetgeving kan vallen. Wat betreft de renovaties: we moeten nog voor drieduizend cellen renovaties uitvoeren. Als we dat niet doen, vallen die ook nog eens weg. Die dubbele tegenvaller wil je voorkomen.”

Dus u kunt uitsluiten dat komende maanden een groep gevangenen meer dan veertien dagen eerder vrijkomt?

„Ik kan dat niet met zekerheid zeggen. Wat je nu ziet, is een risico dat veroordeelden misschien wel wegkomen met hun straf, omdat er geen plek is in de gevangenis. Dat is nog veel schadelijker voor een gezonde rechtsstaat. Dat is mijn grootste zorg. Dat wil je koste wat kostvoorkomen.”

DJI-directeur Wim Saris stuurde afgelopen december een brief naar de formerende partijen D66, CDA en VVD met de titel ‘Code Zwart’. Hierin schreef hij onder meer dat het gevangeniswezen jaarlijks350 miljoen erbij moet krijgen om de renovaties uit te voeren, én nog eens 550 miljoen om het groeiende aantal tekorten te kunnen opvangen wanneer er geen maatregelen worden genomen. 

Het gevangeniswezen kreeg in het regeerakkoord uiteindelijk 100 miljoen euro erbij per jaar. De coalitiepartijen verzekeren dat het gevangeniswezen wordt versoberd en dat het aantal cellen zal worden uitgebreid. Door een amendement van voormalig staatssecretaris Ingrid Coenradie, nu JA21-Kamerlid, komt daar nog eens oplopend structureel 50 miljoen bij.

Is er dan wel voldoende geld om de tekorten op te lossen?

„Het bedrag dat Saris noemde is nodig wanneer er geen extra maatregelen worden genomen. Dan zou er jaarlijks 900 miljoen euro extra nodig zijn. We hebben 100 miljoen, dat is dus niet helemaal sluitend, maar het is ook een kans. Het dwingt ons ook om anders na te denken over straffen.”

Op welke manier?

„Stel we bouwen zoveel gevangenissen dat het cellentekort in 2033 is opgelost, dan is de vraag of de samenleving daar ook daadwerkelijk veiliger van wordt. Met alleen mensen achter de tralies proppen, los je het probleem namelijk niet op.”

„Ik geloof echt dat je een veilige samenleving creëert wanneer je meer inzet op re-integratie. Door bijvoorbeeld ook meer gevangenen die een beperkte risico vormen in de samenleving, in een minder zwaar beveiligde afdeling te plaatsen. Hierdoor kunnen ze wel solliciteren voor die ene baan, of naar werk, maar dan met een enkelband om. Zo ervaar je als veroordeelde dat je nog niet vrij bent, maar tegelijkertijd wel kunt werken aan een veilige terugkeer in de samenleving.”

U kunt ook zeggen dat u meer geld nodig heeft. Prinsjesdag komt er bijna aan.

„Nee. Omdat ik zie dat ik met de middelen die ik heb al heel veel kan bereiken.”

Maar toch bestaan er, ondanks de maatregelen die u voorstelt, nog steeds tekorten de komende jaren. 

„We gaan niet over de instroom in detentie. Gelukkig is er een scheiding van machten in Nederland. De rechter oordeelt over de straf. Wel kunnen we kijken hoe we indirect invloed kunnen uitoefenen op die instroom. Daar ben ik hoopvol over.”

Kamerleden Joost Sneller (D66) en Jeltje Straatman (CDA) hebben een initiatiefvoorstel ingediend waarbij rechters een veroordeelde kunnen straffen met huisarrest en een elektronische enkelband. Hiermee kan de kans op recidive worden verkleind en de druk op het gevangeniswezen worden verlaagd, schrijven ze in het voorstel.

Is de mogelijkheid van elektronische detentie niet een goede oplossing om de druk op de gevangenissen te verminderen? 

„Dat is ook een goede oplossing. Wel moeten we oog houden voor het slachtoffer en moet de samenleving zich er veilig bij voelen. We zijn door de Tweede Kamer opgeroepen om de enkelband mogelijk in te zetten bij zaken die op de plank liggen en dreigen te verjaren. Waardoor mensen helemaal geen straf meer ondergaan.”

In uw brief aan de Kamer zegt u dat u deze mogelijkheid van het gebruik van een enkelband wil onderzoeken. Vraagt de situatie niet om een snellere aanpak?

„Zeker, maar eerst moeten we inzicht krijgen in hoeveel zaken dreigen te verjaren, welke delicten er hierbij precies zijn gepleegd en welke straf hiervoor in aanmerking kan komen. Niet voor ieder delict is een enkelband een passende straf.” 

„Ik heb de afgelopen weken met zowel linkse als rechtse partijen in de Kamer over het actieplan gesproken. Ik heb ook goede gesprekken gevoerd met [JA21-partijleider] Joost Eerdmans, juist over re-integratie. Iedereen is het ermee eens dat mensen niet straffeloos hier in Nederland mogen rondlopen.”

Met een enkelband is het niet zo dat je even een bandje omdoet en gewoon verder kan gaan met je leven. Je wordt begeleid door de reclassering, zeker op het moment dat je een locatieverbod hebt gekregen. Als je dan tóch op die plek bent, word je meteen gecorrigeerd en dan komt iemand van de reclassering of politie je ophalen.”

De vraag is of partijen aan de rechterflank van de Kamer op dergelijke maatregelen zitten te wachten. Een partij als JA21 heeft het voornamelijk over strenger straffen en meer gevangenissen bouwen.

„Ik heb de afgelopen weken met zowel linkse als rechtse partijen in de Kamer over het actieplan gesproken. Ik heb ook goede gesprekken gevoerd met [JA21-partijleider] Joost Eerdmans, juist over re-integratie. Iedereen is het ermee eens dat mensen niet straffeloos hier in Nederland mogen rondlopen.”