Hans Spekman wil bij FNV meer aandacht voor de ‘ruwe werkelijkheid’ achter de arbeidsmarkt

Voor de MGR Huibersschool in Haarlem beantwoordt astronaut André Kuipers geanimeerd vragen van de zesde en zevende groepers. Over poepen en plassen in de ruimte, over naar de aarde bellen en over wat de scholieren zich verder ook maar afvragen over ruimtevaart. Hans Spekman bekijkt het tafereel vertederd. „Ik wil de wereld van die kinderen ietsje groter maken”, zegt de scheidend directeur van het Jeugdeducatiefonds, dat scholieren ondersteunt in hun ontwikkeling. Kunnen ouders vanwege geldgebrek het schoolreisje niet betalen, dan biedt het Jeugdeducatiefonds hulp. Kunnen ze geen bed of bril betalen voor hun kinderen, dan kunnen scholen die aanvragen. En vandaag vliegt een sponsor van het fonds André Kuipers in.

Even later is Spekman neergestreken in de achtertuin van de school in het stadsdeel Schalkwijk om bij te praten met schooldirecteur Saranke Pauletta. Pauletta vertelt over de dingen waar de leerlingen van de Huibersschool mee te maken hebben: schimmelwoningen, overbewoning, taalachterstanden en afwezige ouders met dubbele banen. Spekman kijkt er niet van op. Hij bezocht, zegt hij, in de afgelopen acht jaar 1.110 scholen als in Schalkwijk, waar ouders vaak in armoede leven en precaire, flexibele banen hebben, waardoor hun kinderen met minder kansen opgroeien. Ze draaien nachtdiensten op Schiphol, werken in de schoonmaak, de zorg of de pakketbezorging.

Spekman bouwde het Jeugdeducatiefonds met steun van donoren en subsidies in de afgelopen acht jaar uit van een organisatie met hemzelf als enige medewerker tot een met tachtig medewerkers, en samenwerkingen met ruim 1.200 scholen. Toen Spekman begin dit jaar werd gevraagd om de nieuwe voorzitter van vakbond FNV te worden, stond hij voor een lastig besluit. „Ik doe mijn werk met ziel en zaligheid”, vertelt hij, „maar de afgelopen jaren zag ik iedere dag meer ellende, en was mijn arm vaak net te kort.”

Bij de FNV hoopt hij zijn „reach” te vergroten, om meer voor elkaar te krijgen voor mensen als de ouders van de kinderen van de Huibersschool. Hij treft er een organisatie die het afgelopen jaar verscheurd is geraakt door bestuurlijke chaos en interne spanningen. Zozeer, dat de rechter eraan te pas moest komen. De door de Ondernemingskamer aangestelde toezichthouders Lodewijk Asscher en Ton Heerts wierven een nieuw bestuur dat de interne rust bij de vakbond moet terugbrengen.

Spekman denkt dat de meeste FNV’ers vooral vooruit willen. „De mensen die ik spreek hebben wel tabak van het geruzie.” Hij wil zelf dat het nieuwe bestuur met een duidelijke portefeuilleverdeling op een collegiale manier met elkaar zal omgaan, en niet constant de concurrentie met elkaar opzoekt. „Dat begint altijd aan de top, we zullen het moeten voorleven. De strijd moet wel gaan over wat je in de buitenwereld te bevechten hebt en niet met elkaar te bevechten.”

In 2017, toen Spekman na vijf jaar terugtrad als PvdA-partijvoorzitter, begon hij ook aan een grote klus, met als verschil dat hij toen alles zelf kon vormgeven. Bij het Jeugdeducatiefonds zag Spekman hoe problemen die hij op scholen tegenkwam onvoldoende doorkomen in beeldvorming en beleid, terwijl ze vaak wel vestrekkende consequenties hebben. Neem honger. Een artikel in NRC over een leerling in Rotterdam-Zuid die flauwviel omdat hij niet gegeten had, droeg eraan bij dat honger onder scholieren op de radar van beleidsmakers kwam. Daarna kwam het programma Schoolmaaltijden van de grond, waarmee de stichting aangesloten scholen geld voor een lunch of andere voeding aanbiedt.

Leerkrachten wisten allang dat je op een lege maag niet kunt leren. „Ze zien kinderen die ’s ochtends alleen voor ontbijt moeten zorgen omdat hun ouders aan het werk zijn”, zegt Spekman. Voor de ouders die zich een slag in de rondte werken, soms met meerdere banen naast elkaar, en toch het gevoel hebben dat ze tekortschieten, vindt hij het vooral verdrietig. „Je kan het die moeder toch niet verwijten? Die probeert haar gezin te onderhouden.”

De kantine van de Huibersschool is rond het middaguur afgeladen met kinderen die gezamenlijk hun door de school verzorgde lunch nuttigen. Een cateraar heeft bruine boterhammen met halal worst, kaas, iets zoets en komkommers en tomaatjes bereid. Spekman vertelt hoe alle verhalen die hij tegenkwam op scholen bij hem vooral voor extra energie zorgen in zijn werk. „Ik kan er niet tegen als er niks gebeurt omdat niemand het wil zien. Er zit nijd in mij en die heb ik geleidelijk aan weten te kanaliseren naar het werken aan verandering.”

Pauletta en Spekman lepelen verhalen op over ouders die vastlopen. Een vader die zijn dochter naar een school voor slechthorenden moet brengen, daarom niet op tijd op z’n werk kan zijn en verschillende banen kwijtraakt voordat hij in de schulden belandt; een moeder die moet verhuizen omdat ze haar baan verliest, en vervolgens steeds afhankelijker raakt van malafide verhuurders of werkgevers; huiselijk geweld, dat kan ontstaan als mensen noodgedwongen met meerdere gezinnen in een krappe woning wonen. „Veel van die verhalen hebben overeenkomsten en laten dus zien waar het systeem faalt”, aldus Spekman.

Regelmatig hebben onderzoekers van planbureaus SCP en CPB contact met het Jeugdeducatiefonds. „Zij nemen de signalen die wij oppikken heel serieus”, zegt Spekman. „Omdat ze zien hoe het verdienvermogen van morgen wordt weggegooid. Maar ze zien ook kloven in de samenleving groeien en daar maken ze zich zorgen over.” Spekman ziet dat als het falen van een samenleving waardoor mensen niet meer (kunnen) rekenen op bescherming van het collectief. Dan komt de nijd bij hem boven: „Als mensen steeds kanslozer worden, en hun kinderen ook, dan doet dat iets met een samenleving. Hoe meer mensen daarin vast komen te zitten, hoe meer boosheid er ontstaat.” Spekman ziet dat dit het toch al broze vertrouwen in de overheid nog verder schaadt.

Lees ook

Sociale klasse is bepalender voor je leven dan waar je woont, zegt het SCP

Hoog op de agenda

Als nieuwe FNV-voorzitter wil Spekman het organiseren van deze mensen en het agenderen van hun moeilijkheden bij de vakbond hoog op de agenda zetten. Bij het Jeugdeducatiefonds heeft hij gezien hoe het meerdere omstandigheden tezamen zijn die mensen in de problemen brengen. „Je begint met iemand die leerlingenvervoer zoekt voor z’n dochter, en eindigt drie banen verder in de schulden”, legt Spekman uit.

De toename van flexibel werk in de afgelopen jaren heeft „voor diepe onzekerheid gezorgd in de bestaanszekerheid van mensen”, ziet Spekman. Dat werkt door in verschillende aspecten van hun leven. Bij de FNV wil hij die „ruwe werkelijkheid” binnenbrengen. „Je moet je taak niet verengen tot zaken die met werk alleen te maken hebben. Er zit natuurlijk ontzettend veel werk- en denkkracht binnen FNV en we moeten er met elkaar weer plezier in krijgen zaken met elkaar te verbinden.”

Spekman stapt op een onrustig moment de polder binnen. Het pas aangetreden kabinet-Jetten wil samenwerken, maar kreeg de vakbonden direct op de kast met een voorgenomen verhoging van de AOW-leeftijd en harde bezuinigingen op de sociale zekerheid. Die moeten eerst van tafel voordat de grootste bond van Nederland überhaupt aan tafel wil om te onderhandelen, zegt Spekman. „De rekening van de bezuinigingen komt bij de ouders van kinderen op deze school terecht. Dat is volstrekt oneerlijk.”

Ideologische kloof

Onderliggend ziet Spekman een ideologische kloof. Hij las het proefschrift van Hans Vijlbrief, de minister van Sociale Zaken die straks zaken met de FNV wil doen, over de Werkloosheidswet (WW). „In die scriptie is het allemaal: mensen moeten geprikkeld worden want dan doen ze het goede”, zegt Spekman. Maar die liberale gedachte gaat niet op voor de ouders van de kinderen van de Huibersschool.En daar zou ook de FNV zich druk om moeten maken, vindt hij. „Voor heel veel mensen is werken helemaal niet de weg uit armoede, maar juist het behoud van armoede. Dat zie je op deze school.”

Door die andere analyse missen veel politici aansluiting bij de belevingswereld van mensen aan de sociaal-economische onderkant van de samenleving, ziet Spekman. „Ze hebben geen gevoel bij wat knaagt in je hoofd. Ze snappen niet dat de AOW juist ook belangrijk is in de jaren voordat je hem krijgt”, zegt hij. Als onzeker is vanaf wanneer je AOW krijgt, kan dat al jaren voor je pensioenleeftijd voor grote onzekerheid zorgen, weet Spekman wel. „Of stel je hebt problemen op je werk, je zit bijvoorbeeld in een arbeidsconflict. Als je weet dat er WW is als je je baan verliest, dan zorgt dat ervoor dat je fijner in je vel zit.”

Als FNV-voorzitter wacht Spekman eerst een ideologisch gevecht, waarin de FNV en andere bonden het kabinet duidelijk zullen moeten maken dat er andere keuzes te maken zijn. Hij denkt een sterke hand te hebben met het minderheidskabinet dat in de Tweede en Eerste Kamer op zoek moet naar steun om plannen te verwezenlijken. „Ze hebben het over houdbaarheid van de overheidsfinanciën. Maar voor de houdbaarheid is de hypotheekrenteaftrek in stand houden ook slecht. En met ons begrotingstekort zijn we in Europa het braafste jongetje van de klas. Je kan die teugels best een beetje laten vieren.”

Spekman weet dat het in de polder een kwestie van geven en nemen is; hij maakte als partijvoorzitter van de PvdA het sociaal akkoord dat onder Rutte II werd gesloten van dichtbij mee. „Maar ik laat me niet opdringen dat we op het speelbord van de ander stappen met voorwaarden die ze zomaar met luie keuzes hebben gecreëerd. En anders hebben we een prachtige stakingskas”, blikt hij vooruit. Op 1 mei, de Dag van de Arbeid, begint hij als voorzitter op straat, met een actie tegen de kabinetsplannen.