Het beoogde kabinet-Jetten wordt een balanceeract

6 uren geleden 2

De foto van de bordesscène van het kabinet-Jetten zal er op het eerste gezicht uitzien zoals vele daarvoor. Op een rode loper, gedrapeerd over het bordes van een koninklijk paleis, zullen ook dit keer goede voornemens in zondagskleren staan, met ietwat gespannen doch opgetogen gezichten. En, zoals bij alle kabinetten sinds 1848, zullen er ook dit keer meer mannen dan vrouwen staan.

Maar na de bordesscène, gepland voor 23 februari, zal voor deze ministers en staatssecretarissen alles anders zijn. De vijftien mannen en dertien vrouwen die het beoogde kabinet-Jetten zullen vormen, wagen zich aan een politiek experiment dat geen van hun voorgangers aangingen: een minderheidskabinet, zonder gegarandeerde steun van oppositiepartijen. Voor alles wat ze in hun kabinetsperiode voor elkaar zullen willen krijgen, groot en klein, zullen ze zetels moeten vinden – minstens tien in de Tweede Kamer, zestien in de Eerste Kamer.

D66 schrijft al geschiedenis door de jongste Nederlandse premier ooit te leveren, die openlijk homoseksueel is

Over het profiel waar ze aan moeten voldoen om dit experiment tot een goed eind te brengen, is al veel gesproken en geschreven: geen ego’s, geen neiging tot het vooropstellen van het eigenbelang, een groot vermogen tot het sluiten van compromissen en – tegen alle Haagse impulsen in – de schaduw opzoeken na een succesvolle deal om een ander, uit de oppositie, te laten stralen. Het welbekende schaap met vijf poten.

D66 schrijft al geschiedenis door de jongste Nederlandse premier ooit te leveren, die openlijk homoseksueel is. De partij van Rob Jetten presenteerde deze week een mix van oudgedienden en nieuwe gezichten. Sjoerd Sjoerdsma zat elf jaar in de Tweede Kamer, Hans Vijlbrief en Stientje van Veldhoven zaten al eens in een kabinet. Nathalie van Berkel heeft bestuurlijke ervaring bij onder andere UWV, maar nauwelijks in de Haagse politiek: ze zit pas drie maanden in de Tweede Kamer en wordt staatssecretaris Financiën.

Persoonlijk bemoeien

De opvallendste keuze is die voor Jaimi van Essen als minister van Landbouw, verantwoordelijk voor het stikstofdossier. Van Essen is 34 jaar en sinds 2019 wethouder, eerst in Losser, daarna in Deventer. Hij hield zich afgelopen jaren vooral bezig met energie, milieu en economie. Straks beschikt hij over een stikstoffonds van 20 miljard, maar de afgelopen kabinetten lieten zien dat een bewindspersoon meer dan geld nodig heeft om de agrarische sector mee te krijgen.

Dat Van Essen van D66 is, zal hem niet helpen: die partij wordt door een deel van de sector niet als bondgenoot gezien. Hij zal kunnen terugvallen op Jetten, die kondigde bij de presentatie van het coalitieakkoord al aan dat hij zich als premier ook persoonlijk wil bemoeien met het stikstofdossier.

De belangrijkste keuze die D66 maakte, is misschien wel die voor de fractievoorzitter. Jan Paternotte zit sinds 2017 in de Tweede Kamer. Hij herhaalde afgelopen dagen meermaals bij diverse media dat hij „geen nee” zou hebben gezegd als hij als bewindspersoon zou zijn gevraagd, het is in Den Haag bekend dat hij dat graag wil, maar de vraag die hij kreeg was een andere. Als vertegenwoordiger van de grootste coalitiepartij in de Tweede Kamer, zal Paternotte een grote verantwoordelijkheid dragen voor het zoeken naar steun van de oppositiepartijen.

Onrealistische financiële afspraken

De zoektocht van de VVD eindigde in een herhaling van zetten. Van de negen ministers en staatssecretarissen die de liberalen willen leveren, is er maar één die niet eerder in een kabinet zat. Silvio Erkens, beoogd staatssecretaris van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur is nu nog Tweede Kamerlid en was campagneleider voor de VVD bij de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar.

Een breuk met het verleden maakt de VVD dus niet. De liberalen waren niet gelukkig in het kabinet-Schoof, waar ze samen met PVV, NSC en BBB deel van uitmaakten, dat maar weinig voor elkaar kreeg, doorlopend ruziemaakte en een ongewenste erfenis achterliet die het kabinet-Jetten moet oplossen: achterstanden op onder meer het stikstofdossier en onrealistische financiële afspraken die moeten worden gerepareerd.

Een groot deel van de VVD’ers die ervoor tekenden, mag het nu proberen op te lossen. Ruben Brekelmans is er niet één van. Hij moet zijn ministerschap bij Defensie, waar hij in Den Haag om wordt geprezen, inleveren. Partijleider Dilan Yesilgöz neemt het van hem over. Brekelmans wordt fractievoorzitter in de Tweede Kamer.

Formateur en D66-fractievoorzitter Rob Jetten staat de pers te woord in het formatiegebied van de Tweede Kamer.

Luitenant-generaal

Het CDA kiest voor vertrouwelingen van partijleider Henri Bontenbal, en nadrukkelijk voor mensen die de partij trouw bleven, ook daar bijna niets meer van over was. Pieter Heerma is beoogd minister van Binnenlandse Zaken, hij ging als fractievoorzitter (tot 2023) zaaltje na zaaltje af toen leden zich roerden over het gerommel binnen hun partij na het vertrek van Pieter Omtzigt. Mirjam Sterk, beoogd minister van Langdurige Zorg, ging geduldig het gesprek aan met boze kiezers die niets meer van het CDA moesten hebben.

Het zijn de mensen die bleven, ook toen NSC opkwam en een deel van de partij haar heil daar ging zoeken. Al in de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen was in de omgeving van Bontenbal te horen dat ze die loyaliteit in de keuze voor bewindspersonen niet zouden vergeten. Bontenbal zelf blijft in de Tweede Kamer als fractievoorzitter.

Het is aan Jetten om van al deze losse keuzes en voorkeuren een geheel te maken

De kabinetsploeg van Jetten laat zien dat logica niet altijd samengaat met politieke keuzes. Elanor Boekholt O’Sullivan (D66) was de eerste vrouwelijke luitenant-generaal bij de krijgsmacht, maar wordt minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening – ze gaat dus niet naar Defensie. Daar wordt Yesilgöz minister, die in de tien jaar dat ze in de politiek zit snelle stappen maakten, maar nooit het woord voerde over Defensie.

Dat is te verklaren: deels omdat partijen pas op zoek gaan naar bewindspersonen, nadat de ministeries onderling verdeeld zijn. Het werkt dus niet zo dat partijen door het aandragen van een kundige kandidaat-bewindspersoon aanspraak kunnen maken op een post. Daarbij prevaleren politieke keuzes: partijen kijken naar kundigheid, maar nemen in hun afweging ook mee wie beloond moet worden, wie gepromoveerd moet worden, wie geen risico vormt.

Het is aan Jetten om van al deze losse keuzes en voorkeuren een geheel te maken. Hij zal zich aan een ingewikkelde balanceeract moeten wagen: het gezamenlijke verhaal bewaken met de regeringspartijen, een gezamenlijk verhaal zoeken met de oppositiepartijen en te midden van dat alles genoeg ruimte laten aan de regeringspartijen om hun eigen verhaal te blijven vertellen.

Scroll om stap voor stap door de zes grafieken heen te gaan.