Waarom het verbod op loodbenzine een van de effectiefste milieumaatregelen ooit was

Soms zijn de beste bewijzen voor milieubeleid te vinden op onverwachte plekken. Amerikaanse onderzoekers doken in oude dozen met haarlokken en ontdekten daarin een opmerkelijk succesverhaal: de hoeveelheid lood waar mensen aan worden blootgesteld is in een eeuw tijd spectaculair gedaald.

Lood is een zwaar metaal dat op allerlei manieren in ons lichaam kan belanden: via de lucht die we inademen, water dat we drinken of stof dat we per ongeluk binnenkrijgen. Het grootste probleem is dat er geen veilige ondergrens bestaat. Elke blootstelling is potentieel schadelijk, vooral voor de ontwikkeling van kinderhersenen.

Decennialang pompten we dit gif massaal de lucht in. Loodhoudende benzine was vanaf de jaren twintig de standaard en loodsmelterijen draaiden volop in industriegebieden. In de EU is lood in benzine sinds het jaar 2000 verboden, in de VS sinds 1996.

Haarlokken als tijdcapsule

Onderzoekers van de Universiteit van Utah wilden weten wat de impact van het loodverbod was. Ze bekeken daarom haarmonsters van inwoners uit de regio Salt Lake City die verzameld waren tussen 1916 en 2024. Sommige deelnemers konden zowel recent haar als lokjes uit hun kindertijd leveren die zij hadden bewaard.

“Haar is zeer geschikt om blootstelling van mensen aan lood en allerlei andere toxines te meten”, zo vertelt co-auteur van de studie Thure Cerling aan Scientias.nl. “Het werkt bijna als een ‘spons’ die vreemde stoffen ophoopt.” Een bijkomend voordeel: de staalname is volledig pijnloos. Afgeknipt haar na een kappersbeurt volstaat.

Maar de echte kracht van deze methode zit in de tijdsdimensie. “Dankzij haar dat in familiearchieven bewaard is gebleven, kunnen we monsters analyseren die vele decennia oud zijn”, aldus Cerling. “Het zou bijvoorbeeld onmogelijk zijn om bloedstalen van honderd jaar geleden te verkrijgen.”

Honderd keer minder

De hoeveelheid lood waar mensen aan werden blootgesteld, was heel duidelijk zichtbaar in de monsters. In de decennia voor 1970 bevatten haarmonsters gemiddeld tussen de 40 en 60 delen per miljoen lood, met uitschieters tot bijna 100. Vandaag de dag is dat gedaald tot minder dan 1 deel per miljoen. “Aan het begin van onze studie waren we verrast dat de daling in concentratie en dus blootstelling bijna een factor 100 bedroeg”, zegt Cerling.

Waarom duurde het zo lang?

Achteraf lijkt het verbod op loodbenzine dus een no-brainer. Maar waarom zagen mensen niet eerder in dat ze zichzelf vergiftigden? “Veel problemen ontstaan geleidelijk, en dit is daar een uitstekend voorbeeld van”, verklaart Cerling. Lood werd oorspronkelijk aan benzine toegevoegd om motorproblemen op te lossen. Toen dat begon, waren er nog weinig auto’s. Maar in de decennia na de Tweede Wereldoorlog nam het autoverkeer fors toe.

“De concentraties namen zo geleidelijk toe dat er geen enkel duidelijk ‘moment’ was waarop het probleem onmiskenbaar werd. In combinatie met het feit dat de auto-industrie geen voor de hand liggende oplossing had, was er weinig druk om er iets aan te doen.”

Langzaam herstel

Vanaf 1974 moesten Amerikaanse tankstations verplicht ook loodvrije benzine aanbieden. In 1987 was loodhoudende brandstof vrijwel volledig uitgefaseerd. In Europa duurde het iets langer. De overstap begon in de jaren 1980 en duurde tot eind 1999.

Maar de loodwaarden, in de VS althans, zo blijkt uit deze studie, kelderden niet direct. “Nadat lood uit benzine werd gefaseerd, duurde het nog decennia voordat de niveaus verder afnamen”, licht Cerling toe. “Dat laat zien hoe lang het duurt voordat milieuregels een blijvend effect hebben.” Het lood had zich opgehoopt in de bodem en bleef jarenlang opwaaien als stof.

Waarschuwing voor de toekomst

De onderzoekers plaatsen hun bevindingen nadrukkelijk in een actuele context. In de Verenigde Staten worden momenteel immers diverse milieubeschermingen versoepeld door de regering-Trump II.

“Onze zorg is dat veel milieuregels worden teruggedraaid,” zegt Cerling. “Wij vinden het erg belangrijk dat mensen beseffen welke vooruitgang is geboekt, niet alleen op het gebied van lood, maar ook op andere terreinen. En dat zelfs nadat regels zijn ingevoerd, het nog decennia kan duren voordat het volledige effect zichtbaar is.”

Hij richt zich specifiek tot jongere generaties: “Mensen die na 1980 zijn geboren, hebben de hoge blootstellingsniveaus van de jaren 1960 niet meegemaakt. Zij zouden moeten weten wat er kan gebeuren als regelgeving wordt afgezwakt of afgeschaft.”

Regels werken

Een veelgehoord argument tegen milieuregels is dat ze te duur zouden zijn voor de industrie. Cerling weerlegt dat. “Klachten van vervuilende sectoren gingen vooral over vermeend buitensporige kosten om vervuiling te verminderen. Dat is niet uitgekomen: we hebben oplossingen gevonden en de prijs is niet buitensporig geweest.”

Hij erkent dat niemand van regels houdt. “Op korte termijn is het eenvoudiger om zonder regelgeving te werken; we ergeren ons allemaal aan regels. Maar ze maken ons leven wel veiliger.” De studie is gepubliceerd in het wetenschappelijke vakblad PNAS.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Is lood een modern probleem? Nee, de mensheid heeft er al twee miljoen jaar mee te maken en Dit is hoeveel lood je misschien inademt met een wegwerp-vape (het kan echt heel veel zijn). Of lees dit artikel: Een onzinkbaar schip bouwen? Met dit metaal lukt dat nu wel!.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: