Het ritme van lachen verraadt hoe onze voorouders taal hebben ontwikkeld

De lach van de mens is in 15 miljoen jaar geëvolueerd van een eenvoudig, ritmisch signaal naar een snel, variabel en contextgevoelig instrument. Die toenemende vocale flexibiliteit biedt inzichten op het ontstaan van taal.

Lachen is één van de meest herkenbare geluiden die de mens voortbrengt. Maar dat geluid is niet altijd hetzelfde geweest. Nieuw onderzoek, vandaag gepubliceerd in Nature Biology, laat zien dat de lach van onze verste voorouders een regelmatig, isochroon ritme had, maar dat dat ritme in de loop van 15 miljoen jaar evolutie steeds sneller, variabeler en afhankelijker van de situatie is geworden. De mens, als meest recente tak aan de stamboom, vertoont de meest geavanceerde vorm van die ontwikkeling. En dat biedt een interessant venster op het ontstaan van taal.

Een ritmisch basispatroon dat 15 miljoen jaar oud is

Onderzoekers analyseerden de lach van alle nog levende mensapen (Hominidae): vier orang-oetans, twee gorilla’s, drie bonobo’s, vier chimpansees en vier mensenkinderen in de leeftijd van zes maanden tot zeven jaar. In totaal bestudeerden ze 140 ‘lachbuien’ en maten ze nauwkeurig de tijd tussen elke opeenvolgende klank. Eén van de onderzoekers legde vast hoe een gorilla wordt gekieteld om de lach op te nemen, een scène die een mooi beeld geeft van de manier waarop de data voor deze studie werden verzameld:
(tekst gaat door onder video)

Wat bleek? Bij alle soorten volgt de lach een isochroon patroon: een regelmatige maat, met gelijkmatige tussenpozen. Omdat dat patroon bij alle soorten terugkeert, concluderen de onderzoekers dat die ritmische basis al aanwezig was bij de gemeenschappelijke voorouder van alle mensapen, zo’n 15 miljoen jaar geleden. Dat is een opvallende constante in de evolutie.

Niet alleen mensapen lachen
Het nieuwe onderzoek richt zich op mensapen, maar de lach is onder diersoorten veel wijder verspreid. Eerder onderzoek wees al uit dat tientallen diersoorten tijdens het spelen vocale signalen afgeven die aan de menselijke lach doen denken. Denk daarbij niet alleen aan honden en koeien, maar ook aan vossen, zeehonden en zelfs vogels. Die wijdverspreiding suggereert dat dit speelse signaal evolutionair gezien heel oud is. De functie ervan: door te lachen laten dieren aan soortgenoten weten dat stoeipartijen niet agressief bedoeld zijn. Die sociale rol van de lach is dus niet exclusief menselijk, maar een erfenis die we delen met veel andere diersoorten.

Toch steeds sneller

Maar daar blijft het niet bij. De analyse liet namelijk ook zien dat het tempo van de lach in de loop van de evolutie is toegenomen. Hoe dichter een soort bij de mens staat in de evolutionaire stamboom, hoe sneller het tempo van lachen. Mensen lachen gemiddeld sneller dan chimpansees, en chimpansees op hun beurt weer sneller dan gorilla’s. Die versnelling is geen toeval: het past in een bredere ontwikkeling waarin vocale geluiden steeds sneller en preciezer werden gecontroleerd.

Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!

Meer variatie, meer flexibiliteit

Niet alleen het tempo veranderde, ook de variatie nam toe. Soorten die nauwer verwant zijn aan de mens, vertonen een grotere spreiding in lachtempo. De mens laat daarin de grootste variatie zien. Die variatie is betekenisvol: een minder voorspelbaar, variabeler lachritme wordt door mensen als socialer en emotioneel positiever ervaren. Het lijkt erop dat de lach in de evolutie steeds meer een signaal is geworden van gemoedstoestand en intentie, in plaats van slechts een star ingegeven reflex.

Alleen de mens past tempo aan

Het meest in het oog springende verschil zit in de contextgevoeligheid. De onderzoekers ontdekten dat mensen het tempo van hun lach aanpassen aan de situatie: bij kietelen lachen ze sneller dan tijdens het spelen. Bij de andere mensapen was dat verschil niet of nauwelijks aantoonbaar. Zij produceren in beide situaties eenzelfde soort lach. De mens blijkt daarmee als enige in staat om het tempo van de lach te moduleren, een vorm van vocale flexibiliteit die verder gaat dan bij de andere mensapen.

Lachen als een aap
Interessant genoeg begint onze eigen lach niet zoals die van een volwassene. Nederlands onderzoek uit 2021 wees uit dat jonge baby’s van een paar maanden oud precies zo lachen als een volwassen mensaap: ze ademen tijdens het lachen zowel hardop uit als in, terwijl oudere kinderen en volwassenen alleen hardop uitademen. De menselijke lach begint dus aapachtig en ontwikkelt zich pas later tot het herkenbare ritme. Hoe dat precies komt, weten de onderzoekers niet zeker, maar het lijkt een combinatie van anatomie, spiercontrole en sociaal leren. Een mooie illustratie dat de evolutie van de lach zich in ieder individu opnieuw lijkt af te spelen.

Wat de onderzoeker zelf zegt

Scientias stelde Chiara De Gregorio, hoofdauteur van de studie, twee vragen over haar onderzoek. Waarom is die toegenomen vocale flexibiliteit in de lach zo belangrijk voor het begrijpen van de oorsprong van taal? En, kom je na het analyseren van honderden ‘lachsalvo’s’ (mens of aap) zelf nog wel toe aan lachen? Dit zijn haar antwoorden:

Over de link met taal
“Lange tijd dachten wetenschappers dat mensapen niet konden spreken omdat hun stembouw anatomisch ongeschikt was. Inmiddels weten we dat dat niet klopt: hun stembouw kan grotendeels een breed scala aan geluiden produceren. Wat lijkt te ontbreken, is de fijne motoriek die nodig is om lippen, tong, kaak en ademhaling zo precies te coördineren als mensen doen tijdens het spreken.
Het probleem is dat spraak uniek aan onze soort is; de mens, waardoor het moeilijk is om de evolutionaire oorsprong ervan direct te bestuderen. Lachen biedt ons een zeldzame kans om mensen met onze naaste verwanten te vergelijken. Wat we zien is een duidelijke evolutionaire trend: lachen wordt in de loop van de evolutie progressief sneller, variabeler en flexibeler.
Dit suggereert dat het vocale systeem al geleidelijk meer controle en aanpassingsvermogen kreeg, lang voordat taal zelf ontstond. Onze resultaten wijzen erop dat de voorouders tussen de moderne mens en chimpansees mogelijk al vocale vaardigheden hadden die flexibeler waren bezien vanuit alle mensachtigen. Dat vormde een belangrijke stap in de richting van de verfijnde vocale controle die nodig is voor spraak.
Natuurlijk weten we nog steeds niet precies hoe onze uitgestorven voorouders communiceerden, of hun vocalisaties ook maar enigszins leken op wat wij nu ‘spraak’ noemen. Maar dankzij studies als deze krijgen we een steeds duidelijker beeld van tenminste één ding: niet hoe ze praatten, maar hoe ze lachten.”

Over het luisteren naar zoveel lachsalvo’s
“Dat is een geweldige vraag! Ik denk dat wanneer je diep gefocust bent op je onderzoek, je onvermijdelijk op een zeer analytische manier naar dingen gaat luisteren. In plaats van lachen als lachen te horen, let je op timing, ritme, variabiliteit en akoestische structuur.
Gelukkig is het heel makkelijk om weer uit te zoomen en lachen gewoon als lachen te waarderen. Eén van de genoegens van dit soort onderzoek is juist dat je constant wordt herinnerd aan hoe aanstekelijk en emotioneel betrokken deze vocalisaties kunnen zijn.
Ik heb een paar jaar geleden ook onderzoek gedaan naar het gapen bij maki’s, en ik kan eerlijk zeggen dat ik nog nooit zoveel heb gegeeuwd in mijn leven! Dus hoewel wetenschappers proberen objectief te blijven, zijn sommige gedragingen opmerkelijk effectief in het terughalen van de ervaring die je bestudeert. Lachen is daar absoluut één van.”

Een voorloper van taal?

Die toegenomen snelheid, variatie en contextgevoeligheid wijzen volgens de onderzoekers op een grotere vocale controle die zich in de loop van de evolutie heeft ontwikkeld. De lach is daarmee niet alleen een sociaal signaal, maar biedt ook een uniek model om te begrijpen hoe de vocale flexibiliteit is ontstaan die uiteindelijk leidde tot spraak en taal. Het geluid van een lach vertelt ons niet alleen hoe we ons voelen, maar ook hoe we ons als soort hebben ontwikkeld: van een eenvoudig, ritmisch basissignaal naar een snel, variabel en contextafhankelijk instrument van verbinding.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Zo gezond is samen lachen: het vermindert meteen je stressniveau en We lachen anders door kietelen dan om een goede grap: dit is het verschil. Of lees: Lachen als medicijn: een verrassende behandeling voor droge ogen en Enorme studie toont aan: deze twee eigenschappen maken je echt gelukkig.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: