In de nieuwe Cruijff-documentaire blijven zijn onhebbelijkheden onderbelicht

1 dag geleden 2

Een eeuwige rebel, een onbegrepen genie ook, zo herinneren we ons Johan Cruijff die bijna tien jaar geleden overleed aan kanker. Wat hij logisch vond, was dat niet voor de gewone sterveling. Hij leek het vaak met opzet te doen, verwarring stichten. „Als ik zou willen dat ze het begrijpen, zou ik het wel anders uitleggen”, is een van de vele citaten in de naar het Engels vertaalde documentaire die deze zaterdag in de Johan Cruijff Arena wordt getoond en vanaf zondag in vier delen bij de NOS is te zien.

We volgen het orakel uit Betondorp vanaf zijn jeugd – de zoon van de schoonmaakster in stadion De Meer debuteert op zijn zeventiende in Ajax 1 – tot een paar weken voor zijn dood, als hij zijn strijd tegen kanker lijkt te hebben opgegeven. Hij klaagt dat hij een golfballetje dubbel ziet. We horen hem jammerend medicijnen slikken, aangereikt door zijn vrouw Danny. Over de naderende, vroegtijdige dood is de pas 68-jarige Cruijff realistisch. „Ik heb drie levens in één geleid, fantastisch toch?”

Zoon Jordi vertelt hoe zijn vader de doodsstrijd met zijn familie heeft gedeeld. „Hij zei: ‘ik heb goed nieuws, ze hebben een nieuwe tumor ontdekt en als ze hem níet vinden, kunnen ze me ook niet behandelen’.”

Het zijn unieke geluidsopnamen in een voor Cruijff-insiders verder niet heel verrassende productie. ‘Zoals je hem nog nooit eerder hebt gezien’, luidt de ronkende spoiler. In werkelijkheid komen bijna alle bekende beelden en uitspraken langs. Maar voor de jonge en/of buitenlandse voetballiefhebbers die minder bekend zijn met Cruijff, de geniale speler en trainer, de warme familieman, de onnavolgbare analist, de ruziemaker en onruststoker, is de documentaire ongetwijfeld een eyeopener.

Minder originele invalshoek

De Oscarwinnende Britse producent James Gay-Reeves, die eerder sportfilms maakte over voetballer Diego Maradona en autocoureur Ayrton Senna, heeft gekozen voor een minder originele invalshoek dan de Amsterdamse regisseur Ramon Gieling in 2004 met zijn schitterende En un momento dado. Daarin leggen Catalaanse koks, vissers en artsen gepassioneerd uit hoe ze Cruijffs totaalvoetbal toepassen in hun vakgebied. Die titel verwijst naar Cruijffs letterlijke vertaling van ‘op een gegeven moment’ die hij decennialang bezigde. Zoals ook zijn oefenvorm ‘rondo’ het Spaanse woordenboek heeft gehaald.

Ook in deze documentaire blijkt Cruijffs populariteit in Catalonië groter dan in Amsterdam en omstreken. In Nederland wordt hij geldwolf en landverrader genoemd, wanneer hij Ajax in de nazomer van 1973 verlaat voor FC Barcelona. Hij voelt zich verraden omdat hij na een geheime stemming (8-7 voor zijn maatje Piet Keizer) de aanvoerdersband heeft moeten inleveren. Hij belt zijn schoonvader en zaakwaarnemer Cor Coster, die kan zijn miljoenencontract voorbereiden. Met Ajax gaat het na zijn vertrek snel bergafwaarts.

In Barcelona is hij geen geldwolf of verrader, maar de verlosser: El Salvador. De club heeft veertien jaar lang geen prijs gewonnen, voetbalt in de schaduw van Real Madrid, het speeltje van de in Catalonië gehate dictator Franco. Onder toeziend oog van de generalissimo op de eretribune wordt Real op een februariavond in Madrid met 5-0 vernederd door Cruijff en co. Een paar dagen eerder is Danny in Johans bijzijn via een keizersnee bevallen van hun zoon Jordi. Trainer/buurman Rinus Michels heeft met het oog op de clásico aangedrongen op een spoedbevalling. Johan ondervindt bij de burgerlijke stand veel tegenwerking als hij de jongensnaam doorgeeft, want Jordi is beschermheilige in het opstandige Catalonië en daarom verboden in Spanje. Voor de Cruijffs wordt morrend een uitzondering gemaakt.

Bij de supporters kan hij nu helemaal niet meer stuk. Hij helpt Barcelona aan de landstitel, de socios zijn tot tranen geroerd. In de zomer van 1974 is hij ook de grote ster op het WK in West-Duitsland, maar juist in de finale tegen het gastland stelt hij teleur. Tot aan zijn dood – ook in de geluidsopname met Danny – herhaalt hij op onnavolgbare wijze dat Oranjes totaalvoetbal juist door de verloren eindstrijd niet vergeten is. „Er is nooit een team geweest dat zoveel teweeg heeft gebracht door de finale te verliezen.” En: „Je had kunnen winnen, maar dat is een detail.” In het vliegtuig naar huis zegt hij met diepe wallen onder zijn ogen tegen NOS-anchorman Henk Terlingen: „Ik dank God op mijn blote knieën dat het voorbij is, want het was onmenselijk zwaar.”

‘Vastgebonden met geweer op mijn hoofd’

Het WK in 1978 laat hij lopen, naar later blijkt omdat zijn gezin korte tijd thuis onder schot wordt gehouden door een indringer. „Ik werd vastgebonden met een geweer op mijn hoofd. Toen is Danny ontsnapt en die is buiten gaan schreeuwen”, blikt hij terug. Cruijff heeft altijd schimmig gedaan over de reden voor zijn gemiste WK – hij noemt dat in de documentaire „waarschijnlijk een inschattingsfout” – met als gevolg dat hij volgens de publieke opinie Nederland voetballand weer eens in de steek heeft gelaten. Hij zegt in zijn elfjarige interlandloopbaan heel vaak af, vanwege blessures en sponsorconflicten of echte smoesjes. Het blijft onbesproken in de documentaire.

Zijn gezin heeft nog tijden slapeloze nachten na de kidnapping. Dochter Susila vertelt dat ze tot haar dertigste met licht aan heeft geslapen. Moe van alle spanningen op en naast het veld neemt haar vader in 1978 afscheid van Barcelona en gaat in zaken, onder andere met een malafide Spaanse varkensfokker. Het levert hem een schuld van 9 miljoen gulden op, reden genoeg om een financieel noodzakelijke sportieve rentree te maken.

Weer ziet Cruijff dat ‘elk nadeel zijn voordeel heb’. „Als ik die fouten niet had gemaakt, zou ik al dat andere niet hebben gedaan”, verwijst hij naar zijn Amerikaanse profavontuur en zijn geslaagde rentree op de Nederlandse voetbalvelden. Susila over haar failliet verklaarde vader: „Je merkte niets aan hem. Hij zong nog steeds Frank Sinatra onder de douche en bakte nog steeds eieren bij het ontbijt.”

Hij helpt als dertiger achtereenvolgens twee keer Ajax en één keer Feyenoord aan de landstitel en de nationale beker. Om daarna succesvol trainer te worden van Ajax en Barcelona. Marco van Basten kan als jonge Ajacied de voetbalfilosofie van zijn toenmalige trainer niet altijd volgen. „Hij kon uren in de ruimte lullen. Dan heeft ie alles gezegd tot je niet meer weet waarmee hij begon. Hij was zo intens met voetbal bezig dat ie er ook slecht van sliep.”

Van Bastens ploeg- en generatiegenoot Frank Rijkaard, ook een bewonderaar, wordt zo suf geluld dat hij besluit Ajax te verlaten. „Hij zat te veel op mijn huid”, zegt hij in de documentaire. Hetzelfde geldt voor Gerald Vanenburg die naar PSV vertrok nadat zijn trainer had gezegd dat iemand met zo’n hoog stemgeluid nooit een leiderstype kon worden.

Hij zat te veel op mijn huid.

Het is een typisch Cruijffiaans staaltje van karaktermoord dat onderbelicht blijft in de documentaire. Het vertrek uit Oranjes trainingskamp van de PSV’ers Jan van Beveren en Willy van der Kuijlen wordt vlak voor het WK in 1974 ‘gemonteerd’, en niet in 1975 zoals in werkelijkheid gebeurde. De PSV-vedetten zijn Cruijffs dominante houding beu. Hij zoekt steun bij bevriende media om hen kalt te stellen. Hetzelfde probeert hij als trainer met Ajax-voorzitter Ton Harmsen en een paar jaar later met Barcelona-voorzitter Josep Nuñez, maar die krijgt hij niet weggewerkt. Hij moet zelf vertrekken. Zoals Cruijff-adept Wim Jonk verklaart: „Ik moest van Johan iedereen in een pak wantrouwen. Alleen oud-voetballers waren goed genoeg.”

Rancune als drijfveer

Rancune is zijn drijfveer, Cruijff gedijt bij het conflictmodel. Dat hij door zijn vroegere vaderfiguur Rinus Michels in diens hoedanigheid als bestuurslid technische zaken wordt gepasseerd voor het bondscoachschap in 1990, heeft hij hem nooit vergeven. Niet genoemd wordt hoe hij in 1994 met een karrevracht aan eisen zichzelf buitenspel zet voor het WK in Amerika. Zoals ook zijn vijandige relatie met Louis van Gaal onvermeld blijft. We zien wel hoe Barça-fans als teken van protest met witte zakdoekjes zwaaien om hun ongenoegen te uiten over Van Gaals zakelijke speelstijl. En indirect terugverlangen naar diens verre voorganger Cruijff.

Rode draad in de documentaire is zijn revolutionaire manier van voetballen én coachen. Spelplezier staat voorop, balbezit is heilig, buitenspelers noodzakelijk. Vriend en vijand zijn het erover eens dat niemand meer invloed heeft gehad op het moderne voetbal dan Cruijff. De Barcelonezen Pep Guardiola en Xavi Hernández raken niet uitgepraat over hun leermeester. Clubvoorzitter Joan Laporta, afgelopen week weer eens herkozen, komt zakdoekjes tekort, zo geëmotioneerd is hij al pratend over de bijna onsterfelijke Johan Cruijff. En dat voor een bestuurder.

Lees het hele artikel