Ineens was het Delftse Bagijnhof in een put veranderd. Hoe gaan wijken om met extreme regen?

1 dag geleden 2

Het ziet eruit als een doodgewoon perkje, een strook groen in het Bagijnhof in Delft. In de ogen van de nietsvermoedende voorbijganger althans, maar bewoners weten wel beter. Dit perk, dat zich over de lengte van het hele hof uitstrekt, werd aangelegd in 2023, nadat het terrein te maken kreeg met grote wateroverlast. Verstening in de omgeving en de ophoging van het spoorgebied even verderop, leidden tot problemen met water. Ineens was het Bagijnhof in een put veranderd.

De gemeente ruilde parkeerplekken in voor groen met ondergronds een systeem van waterberging via half open en poreuze betonblokken. „Nu kan overtollig water tijdelijk worden geborgen en gecontroleerd worden afgevoerd”, wijst Marjolijn Haasnoot, hoogleraar klimaatadaptatie en verbonden aan de Universiteit Utrecht, Deltares en de Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR). „Hier was geen sprake van een gevaarlijke situatie, er viel ook nooit extreme regen”, zegt Haasnoot. „De overlast is wel opgelost.”

Maar overlast door extreme regen kan omslaan in onveiligheid. En daar is Nederland onvoldoende op voorbereid. Niet omdat de risico’s onbekend zijn, maar omdat andere prioriteiten structureel voorrang krijgen. Die conclusie trekt de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) in een rapport dat recent werd uitgebracht. Door onder meer verstedelijking is veel natuurlijke waterberging en -afvoer verdwenen en nam de bevolkingsdichtheid toe. Daarbovenop komt klimaatverandering, met als gevolg de toename van extreem weer. De ontwrichting waartoe dat kan leiden, wordt structureel onderschat, aldus de raad.

De OVV onderbouwt zijn punt door drie voorbeelden uitvoerig te reconstrueren. De kortsluiting in een stroomverdeelstation in Nijverdal in 2023, waardoor bij ruim elfduizend elektriciteitsaansluitingen de stroom een paar uur uitviel. Extreme regen in Doetinchem die in 2024 leidde tot de sluiting van de spoedeisende hulp. En extreme regen in Enschede in 2024 waardoor twee wijken onder water kwamen te staan, met de permanente onbewoonbaarverklaring van 57 woningen tot gevolg.

Laaggelegen Delftse binnenstad

Het rapport is aanleiding voor een wandeling met Haasnoot door de binnenstad van Delft. Bedoeld om zichtbaar te maken welke plekken in Nederland extra kwetsbaar zijn als er extreme regen gaat vallen. De OVV schrijft in het rapport dat er „indicatief 47 vergelijkbare wijken” zijn als Pathmos en Stadsveld, de Enschedese wijken waar het misging. Daar is sprake van „een kwetsbare locatie, kwetsbare woningen en bewoners in kwetsbare posities, waardoor extreme regen grote gevolgen kan hebben”.

Om welke 47 buurten in Nederland het precies gaat, wil de OVV niet kwijt. Omdat de kaart „indicatief” bedoeld is. „De kaart laat zien dat er meer wijken zijn die mogelijk kwetsbaar zijn”, schrijft een woordvoerder in antwoord op vragen. „Meer onderzoek is nodig om te beoordelen of dit daadwerkelijk zo is.”

Uit een data-analyse van NRC – op basis van de door de OVV afgedrukte kaart en twee criteria die ook in het rapport worden genoemd, te weten het percentage vooroorlogse woningen en financiële welvaart in een buurt – blijkt dat daar waarschijnlijk drie buurten in Delft bij zitten (zie kader). Maar zekerheid daarover is er niet. Om toch te kunnen zien hoe een laaggelegen gemeente als Delft in de praktijk omgaat met kwetsbare plekken, lopen we van het station via de Westsingelgracht langs de Phoenixstraat naar het Bagijnhof.

Haasnoot wijst op de hoge stand van het water in de grachten. „Dat gaat meestal goed, maar als hier een keer veel regen valt, zijn de marges om water af te voeren klein”, zegt ze. Dat is op veel plekken in Nederland het geval. „Je kunt Nederland vergelijken met een Zwitsers uurwerk. Alles past precies en heel vernuftig in elkaar. Maar als er ergens in het systeem iets hapert, kan het snel stilvallen.”

Kwetsbaarheden soms door kleine dingen

Dat de OVV de nadruk zo heeft verlegd van de hinderlijkheid van water naar de veiligheidsrisico’s die extreme regen kan veroorzaken, is nieuw, zegt Haasnoot, die onderdeel uitmaakte van de begeleidingscommissie van het OVV-onderzoek en in die rol meekeek met de bevindingen. „Om die risico’s in beeld te krijgen, moeten niet alleen stresstests worden uitgevoerd om te weten hoe ver het water kan komen in extreme situaties. Maar moet ook worden gekeken naar de kwetsbaarheid van functies of van een bepaald gebied”, zegt ze.

Ook dat is een inzicht dat OVV-rapport echt meegeeft: wie doet wat als het misgaat?

Haasnoot noemt een „inzicht” uit het rapport dat kwetsbaarheden soms in kleine dingen zitten – die soms ook relatief eenvoudig kunnen worden verholpen. „Zo was een van de redenen dat de spoedeisende hulp [in Doetinchem] zo snel onder water liep, dat de ingang heel laag ligt. Bij het stroomverdelingsstation [in Nijverdal] bleek dat de netbeheerder de risico’s van extreme regen laag inschatte en weinig wist over de risico’s van hoge grondwaterstanden in het gebied, waardoor hij geen maatregelen nam.”

„Het probleem is niet een gebrek aan kennis over waar overlast kan ontstaan, maar een gebrek aan keuzes om het te voorkomen”, zegt Haasnoot. „De aanwezige informatie komt ook niet altijd bij de juiste partijen terecht.” Dat laten ook de voorbeelden die de OVV reconstrueert zien. „Neem de vraag: wie moet wie informeren?”, zegt Haasnoot. „Is het bijvoorbeeld de verantwoordelijkheid van gemeenten om netbeheerders te waarschuwen als de grondwaterstand stijgt, of moeten netbeheerders daar actief naar vragen?”

Volgens de OVV gaat het daarbij ook om de aard van de informatie, weten dat er water komt is niet genoeg, mensen moeten weten wat ze kunnen en moeten doen. Uit het voorbeeld in Doetinchem blijkt hoeveel verschil dat kan maken. De spoedeisende hulp moest sluiten op 21 juli 2024 wegens extreme regen. Toen het op 2 september weer hard regende, wist het ziekenhuispersoneel wat er moest gebeuren. Er lagen zandzakken klaar en de brandweer wist meteen in welke put ze moesten zijn om water weg te pompen. Dat was bij de eerste keer, op 21 juli, niet meteen duidelijk.

Bekende lessen

Tegelijk zitten er ook reeds bekende lessen in het OVV-rapport, die eerder niet zijn opgevolgd. „Zoals dat er in de omgeving van Enschede veel beken zijn gedempt, waardoor water slecht kan worden afgevoerd. Dat weten we al heel lang”, aldus Haasnoot. „Of dat netverdelingsstations langs beken of in lage delen liggen, omdat er nu eenmaal weinig ruimte is in Nederland. Ook dat is geen nieuwe kennis.”

Het lastige van extreme regen, zegt Marjolijn Haasnoot, is dat het weinig voorkomt, en al helemaal bijna nooit op dezelfde plek. „Toch moeten we ons ertegen beschermen, we gaan er vaker mee te maken krijgen door klimaatverandering.” Dat nu ook een gerenommeerd instituut als de OVV zich hierover heeft uitgesproken, ziet Haasnoot als een belangrijke stap in de bewustwording van een onderwerp waar zij zich al haar hele werkzame leven mee bezighoudt.

En dat, zeggen zowel zij als de OVV, is hard nodig. „We weten dat klimaatverandering gaande is”, zegt Haasnoot. „We weten ook dat het nodig is om ons daaraan aan te passen. Onze infrastructuur, de manier waarop we bouwen, de plekken waar we bouwen.” De paradox is, aldus de hoogleraar, dat als het erop aankomt, toch vaak andere prioriteiten worden gesteld.

Zo beschrijft het rapport dat de netbeheerder prioriteit geeft aan de problemen die het overvolle stroomnet oplevert boven het voorkomen van storingen door extreme regen. „Of neem bouwen in de uiterwaarden”, zegt Haasnoot. „De overheid heeft bepaald daar geen nieuwe bebouwing toe te staan, vanwege het risico op overstromingen. Toch gebeurt dat nog. Omdat er al afspraken waren gemaakt, bijvoorbeeld.”

Niet alleen systeemkeuzes, ook mensenwerk

Dat het uiteindelijk aankomt op ruimtelijke keuzes, is volgens Haasnoot onvermijdelijk. „In vrijwel ieder rapport gaat het daarover: waar bouwen we, hoe bouwen we, en wat accepteren we wel en niet.” In een land waar elke vierkante meter is ingedeeld en benut, vraagt dat om regie die verder gaat dan losse projecten of lokale oplossingen en waarbij water, bodem en klimaat het uitgangspunt zouden moeten zijn. Wie die verantwoordelijkheid moet nemen? „Goede vraag”, zegt Haasnoot.

Tegelijk laat het OVV-rapport zien dat het niet alleen om grote systeemkeuzes gaat, maar ook om mensenwerk. Om te weten wie wanneer moet handelen, welke functies kwetsbaar zijn en waar kleine ingrepen grote gevolgen kunnen hebben. „Ook dat is een inzicht dat dit rapport echt meegeeft”, zegt Haasnoot. „Wie doet wat als het misgaat?”

Terug in het Bagijnhof in Delft oogt het groene perkje wat kaal – zoals veel groen in de koude wintermaanden – maar met een getraind oog ook functioneel. Het water kan hier worden opgevangen, de overlast is verdwenen. Maar niet elke wijk in Nederland krijgt die aandacht, en niet elk risico wordt tijdig herkend. Veel kennis is beschikbaar. De vraag is welke keuzes Nederland bereid is te maken voordat extreme regen echt grote schade aanricht.