Kiezen tussen pest en cholera: zonder PFAS zijn muggennetten minder effectief

Poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS), in de volksmond ook wel ‘eeuwige chemicaliën’ genoemd, zijn terecht omstreden. Ze veroorzaken gezondheidsproblemen en zijn moeilijk uit het milieu te verwijderen. Daarom worden ze onder meer niet langer gebruikt in muggennetten. Maar daar lijken muggen nu van te profiteren.

Elk muggennet dat wordt uitgedeeld, is behandeld met een insecticide, meestal deltametrine, een krachtig gif dat muggen al bij kort contact via hun poten opnemen. Jarenlang werkte dat uitstekend. In Papoea-Nieuw-Guinea, het land met het hoogste aantal malariagevallen buiten Afrika, daalde het aantal infecties tussen 2008 en 2014 met een factor zestien, grotendeels dankzij de massale verspreiding van deze netten.

Rond 2015 sloeg malaria er echter opnieuw hard toe. En niemand begreep goed waarom. Tot onderzoekers onderzochten wat er in die periode was veranderd. Niet de hoeveelheid insecticide op de netten bleek anders en de muggen waren ook niet plotseling resistent geworden. Wat wel was veranderd, was de manier waarop het gif zich over de vezels verdeelde.

PFAS speelde dubbele rol

Fabrikanten begonnen rond 2012 PFAS te weren uit de coating van muggennetten. Deze stoffen bleken zonder dat zij dat wisten echter een dubbele functie te vervullen. Ze dienden niet alleen als coating maar zorgden er ook voor dat het insecticide zich in een gelijkmatige laag over de vezels verspreidde.

“Zonder PFAS heeft deltametrine de neiging om samen te klonteren tot grotere, grovere deeltjes”, legt hoofdauteur van de studie Hanafy Ismail uit aan Scientias.nl. “Dat vermindert hoe gemakkelijk de mug het kan opnemen, zelfs wanneer de totale hoeveelheid insecticide op het net binnen de vereiste marges blijft.”

Onder de microscoop

De onderzoekers kwamen dit te weten door twee generaties van hetzelfde product onder de loep te nemen. Het ene net was geproduceerd in 2012 (met PFAS) en het andere in 2019 (zonder). Bij de oudere netten was er onder de microscoop een vrijwel onzichtbare, egale laag insecticide zichtbaar. Bij de nieuwe netten was dat niet het geval en waren er duidelijk klonters zichtbaar.

Op netten met PFAS had deltametrine bovendien geen herkenbare kristalstructuur meer. Het zat als het ware ‘opgelost’ in de coating en was daardoor direct beschikbaar voor elke mug die ermee in contact kwam. Op PFAS-vrije netten zat een deel van het insecticide daarentegen vast in stabiele kristallen. Dat is de minst actieve vorm.

Beide netten voldeden op papier aan alle officiële kwaliteitsnormen. De standaardtests meten namelijk alleen de totale hoeveelheid werkzame stof, niet de vorm waarin die stof aanwezig is. En daar zit nu net het probleem.

Leestip: Geheim wapen tegen malaria? Dit medicijn maakt ons bloed dodelijk voor muggen

Blinde vlek

Wetenschappers waren zich er niet van bewust dat PFAS deze rol vervulden. Het waren simpelweg geschikte materialen voor textielcoatings, zegt Ismail.

Een bijkomend probleem is dat bij de overstap naar PFAS-vrije alternatieven niemand grondig heeft getest of het eindproduct nog even goed werkte. De hoeveelheid insecticide was vergelijkbaar, dus de netten werden goedgekeurd. Maar of muggen het gif daadwerkelijk even goed opnamen, werd niet onderzocht.

Geen oorzakelijk verband aangetoond

De timing van de malariaheropflakkering in Papoea-Nieuw-Guinea valt samen met de introductie van PFAS-vrije netten. En opvallend: er is daar geen bewijs dat lokale muggen resistent zijn geworden tegen deltametrine. Dat is een veelgehoorde alternatieve verklaring die dus niet hard gemaakt kan worden. Toch is Ismail terughoudend om harde conclusies te trekken.

“Ik zou dit omschrijven als een geloofwaardige, mechanistisch onderbouwde zorg, niet als definitief bewijs van causaliteit”, zegt hij. “Malariaoverdracht wordt beïnvloed door veel factoren, zoals dekking en distributie van netten, ecologie van muggen, menselijk gedrag, klimaat en sociaaleconomische omstandigheden.”

Maar wat als straks een oorzakelijk verband wordt aangetoond? Moeten we dan terug naar PFAS? Nee, zegt Ismail, maar we moeten wel beter nadenken over wat ervoor in de plaats komt. In principe is er geen reden waarom een PFAS-vrij bindmiddel het insecticide niet net zo fijn verdeeld kan houden. De vraag is alleen of iemand dat test voordat de netten op grote schaal worden uitgerold.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!