Lange rijen in Osaka voor Vermeers ‘Meisje met de parel’, dat bij hoge uitzondering nog eens naar Japan reisde

1 uur geleden 1

Tegen een diepblauwe muur vangt één schilderij al het licht in de verduisterde hoofdzaal van het Nakanoshima Museum of Art in Osaka. De meterslange rij bezoekers die naar haar toe schuifelt, geeft de indruk van een bedevaart. Alleen het klikken van camera’s doorbreekt de stille processie. Alles om enkele seconden oog in oog te staan met Vermeers Meisje met de parel.

Het is de vierde keer dat het schilderij naar Japan reist, maar de eerste keer in veertien jaar. „Wij lenen het vrijwel nooit uit”, vertelt Martine Gosselink, directeur van het Mauritshuis, die met het schilderij is meegereisd. Osaka is volgens haar „misschien wel de allerlaatste” buitenlandse bestemming.

Die schaarste voedt een langer bestaande Japanse Vermeergekte. Een tentoonstelling in Osaka trok in 2000 zo’n 600.000 bezoekers. Toen Meisje met de parel in 2012 in Tokio en Kobe hing, kwamen 1,2 miljoen mensen erop af, bijna één op de honderd Japanners.

Ook ditmaal was de run op kaarten zelfs zo groot dat het verkoopsysteem platging. „Daarom verloten we kaarten voor vaste dagen en tijden, en laten we een beperkt aantal bezoekers toe”, vertelt Reiko Horikoshi van mediabedrijf Asahi, de medeorganisator. „Zo kan iedereen rustig kijken.”

Wereldreis voor Vermeer

Microbioloog Shinichi Fukuoka (66), in Japan beroemd als dé Vermeerfan, heeft een kaartje bemachtigd. „Ik was als kind heel ingetogen”, vertelt hij. „Alleen de insecten waar ik mee speelde waren mijn vrienden.” Zijn zoektocht naar wie de insectenwereld als eerste onder een microscoop verkende, bracht hem bij Antoni van Leeuwenhoek, de zeventiende-eeuwse Delftse pionier van de microbiologie.

En zo, indirect, bij Vermeer. „Ze bleken allebei in 1632 geboren en woonden op een steenworp afstand van elkaar”, zegt Fukuoka. „Ik stel me graag voor dat ze jeugdvrienden waren, al is dat niet bewezen.”

Jaren later zag hij als onderzoeker in New York zijn eerste echte Vermeer. Zijn jeugdige fascinatie spoelde weer over hem heen. Hij besloot alle werken op te zoeken. Na twintig jaar staat de teller op 36. Alleen ‘Het concert’, dat in 1990 uit een museum in Boston werd gestolen, ontbreekt.

Fukuoka liet zelfs alle 37 werken op ware grootte reproduceren, met nagemaakte lijsten. Zijn „tentoonstelling met nep-Vermeers” trok de aandacht van het Mauritshuis. Voor een promotiefilm bouwde het museum zijn woonkamer na in Den Haag. Daarin hing één voorwerp dat niet was nagemaakt, het échte ‘Meisje met de parel’.

„Anders dan Van Gogh, die nadrukkelijk zijn eigen wereld toonde, probeerde Vermeer zijn ego buiten beeld te houden en de werkelijkheid zo objectief mogelijk vast te leggen”, interpreteert Fukuoka. „Hij wilde fotograaf worden in een tijd waarin fotografie nog niet bestond. Als wetenschapper fascineert me dat.”

Dat maakt ‘Meisje met de parel’ bijzonder voor hem. „Ze lijkt zich naar het licht te draaien, zoals de aarde ronddraait en langzaam steeds verder door de zon wordt verlicht.” Vermeer legde één ogenblik van die beweging vast. „Het schilderij staat stil, maar je kunt je ook de momenten ervoor en erna voorstellen. Daardoor is het juist heel dynamisch. Het is de Nederlandse ‘Mona Lisa’.”

In die verstilling ziet Fukuoka de verklaring voor Vermeers populariteit in zijn land. „Japanners zien schoonheid in de rust van zijn werk.”

Vermeer is ‘verfijnd’

Kunstcriticus On Takami (27) herkent dat gevoel. „Toen ik voor het eerst een Vermeer zag, hing hij tussen religieuze schilderijen vol gespierde lichamen en naakten.” Veel Japanners hebben volgens hem moeite met de hardheid, het bloed en het lijden in veel andere westerse kunst. „Daartussen was Vermeer juist ingetogen en verfijnd.”

Takami ziet daarbij een praktische verklaring voor de populariteit van de zeventiende-eeuwse Delftenaar. „Al ruim twintig jaar is bijna jaarlijks wel ergens in Japan een werk van Vermeer te zien. Daardoor voelt hij vertrouwd.”

De opwinding over ‘Meisje met de parel’ vergelijkt hij met een concert van Bon Jovi. „De andere schilderijen zijn de gewone nummers. Maar als tijdens de toegift Livin’ on a Prayer wordt gespeeld, gaat iedereen uit zijn dak. Eindelijk komt hét meesterwerk. Dáár hebben mensen op gewacht.”

Rond het schilderij is een complete consumptiewereld gebouwd. In de museumwinkel liggen Nijntjeknuffels verkleed als het meisje, naast koekjes, armbanden, T-shirts en een omkeerbare Japanse jas van 88.000 yen, zo’n 480 euro. Een blauw snoepje in een versierd blik moet zelfs smaken naar „Vermeer-blauw”; welke smaak dat is, blijft een verrassing.

Fukuoka vindt het „een beetje overdreven”, maar kan het relativeren. „Als een schilderij zo veel mensen bereikt, moet je accepteren dat het in de populaire cultuur terechtkomt.”

Nederlandse diplomaten profiteren van die populariteit. „Die aandacht helpt ons contacten te leggen en ons netwerk uit te breiden”, zegt ambassadeur Gilles Beschoor-Plug. Directeur-generaal Heleen Bakker van Buitenlandse Zaken staat er perplex van. „Ik had niet verwacht dat het zo veel impact zou hebben. Mooi dat ons meisje zo’n ontvangst krijgt.”

Terug in de verduisterde zaal worden bezoekers na enkele seconden verder geleid, maar sommigen draaien zich nog eenmaal om. Zelfs wie wegloopt, lijkt niet aan haar blik te ontsnappen. „Vanuit welke hoek je ook kijkt, ze kijkt jou aan”, zegt organisator Horikoshi.

„Maar waar kijkt zij zelf naar? Dat is het grootste raadsel van dit schilderij”, zegt Fukuoka. In het Mauritshuis hangt tegenover haar normaal ‘Gezicht op Delft’. „Ik denk dat ze naar haar eigen stad kijkt, verlangend naar huis.”

Geniet dus van haar verblijf in Osaka, adviseert de microbioloog, maar reis daarna ook naar Den Haag. „Pas in het museum waar het schilderij thuishoort, tussen het licht en de wind van die stad, begrijp je de werkelijke betekenis ervan.”

Lees het hele artikel