Met het nieuwe stembiljet gaat het tellen twee keer zo snel, maar je stemt wel ‘op een nummertje’

2 uren geleden 1

Gemeenten die bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen met een nieuw, kleiner stembiljet werkten, waren ongeveer twee keer zo snel klaar met tellen. Dat schrijft demissionair minister van Binnenlandse Zaken Frank Rijkaart (BBB) in een brief aan de Tweede Kamer. Bij de aankomende gemeenteraadsverkiezingen wordt ook weer met dat nieuwe stembiljet geëxperimenteerd.

Kiezers die met moeite het enorme stembiljet open- en dichtvouwen en door de gleuf van de container duwen, stemmentellers die de stembiljetten vervolgens tot in de late uurtjes uitvouwen, tellen en weer opvouwen; het huidige stembiljet is te groot en onhandig, schreef de Staatscommissie Parlementair Stelsel al in 2018. Het is tijd voor een kleinere variant.

Vijf gemeenten deden bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen voor de tweede keer mee met een experiment waarbij een nieuw stembiljet werd gebruikt. De eerste keer was bij de Europese verkiezingen in 2024. De deelnemende gemeenten – Alphen aan den Rijn, Boekel, Borne, Midden-Delfland en Tynaarlo – waren vrijwel allemaal positief, blijkt uit de evaluatie van het ministerie van Binnenlandse Zaken.

Meer ongeldige stemmen

Zo ging het stemmentellen voor het overgrote deel van de tellers (81 procent) makkelijker. Voornamelijk omdat bij het nieuwe stembiljet in één oogopslag te zien is op wie is gestemd, aldus demissionair minister Rijkaart.

Een kanttekening: het aantal ongeldige stemmen lag wat hoger dan het landelijke percentage: 0,48 procent van het aantal stemmen was ongeldig bij de gemeenten die meededen met de proef. Landelijk lag dit percentage op 0,26 procent. De meest voorkomende fout onder de ongeldige stemmen bij de proef was dat kiezers alleen het vakje bij het kandidatennummer inkleurden.

De kiezer maakt met het nieuwe stembiljet eerst het rondje rood voor de partij.

Vervolgens moet de kiezer het rondje voor het nummer van de kandidaat van die partij rood kleuren.
Het nummer dat bij de kandidaat hoort, is te vinden in een plastic boek in het stemhokje.

Onder meer VVD, PVV en BBB waren in een Kamerdebat in januari kritisch over deze verschillen en zijn nog terughoudend over een landelijke omslag naar het nieuwe stembiljet. Maar demissionair minister Rijkaart zei destijds, en benadrukt ook in de brief van deze week, dat een duidelijk „lerend vermogen” onder de kiezers te zien is. Zo was het percentage ongeldige stemmen bij de Europese verkiezingen in 2024 nog 0,74 procent.

Wel merkt de demissionaire minister op dat de opkomst bij de Tweede Kamerverkiezingen (78,3 procent) veel hoger is dan bij de Europese Parlementsverkiezingen (46,2 procent). Er waren daarom veel kiezers die voor de eerste keer met het nieuwe stembiljet hebben gestemd.

Uitvoerbaarheid versus kwetsbaarheid

Hoeveel ongeldige stemmen je accepteert, is een politieke afweging, vindt Henk van der Kolk, bijzonder hoogleraar electorale politiek. „Elke stem die niet meetelt is er één te veel, maar de verkiezingen moeten ook uitvoerbaar zijn.” Door de vergrijzing van stemmentellers verwacht Van der Kolk dat in de toekomst veel minder mensen voor die functie beschikbaar zijn. „Dus je kunt wel roepen dat het heel belangrijk is, die ongeldige stemmen, maar als je het telproces niet kunt uitvoeren, dan ben je verder van huis”, aldus Van der Kolk.

Opvallend is dat kiezers uit de deelnemende gemeenten vaker een voorkeursstem uitbrachten: 36,6 procent vergeleken met 30,9 procent landelijk. Volgens demissionair minister Rijkaart nodigt het nieuwe stembiljet mogelijk meer uit om een voorkeursstem uit te brengen. „Het nieuwe stembiljet dwingt je eigenlijk om een voorkeursstem uit te brengen, omdat je in een aparte stap nog het nummer van de kandidaat moet kiezen”, stelt ook Van der Kolk.

Maar de bijzonder hoogleraar ziet ook een tegengeluid ontstaan over het nieuwe stembiljet. Zo doet Borne, als enige gemeente, aankomende gemeenteraadsverkiezingen niet opnieuw mee met de proef. Dat besluit nam het college van burgemeesters en wethouders afgelopen november na verzoek van een meerderheid van de gemeenteraad. De raadsleden vonden het „een lastige afweging” aangezien ze ook „zeer positieve ervaringen” bij kiezers en stembureauleden hoorden.

Punt van kritiek is volgens hen onder meer een „beperkte herkenbaarheid van kandidaten” op het nieuwe stembiljet. „Stemmen op een partij en een nummertje, dat is toch anders dan stemmen op een naam”, zegt Van der Kolk. „Nogmaals: het blijft een politieke afweging.”

Bij de aankomende gemeenteraadsverkiezingen doen er naast de eerder deelnemende gemeenten ook Gouda, Leiden, Meierijstad, Nijmegen, Noordoostpolder, ‘s-Hertogenbosch en Soest mee. Na deze verkiezingen beslist de minister van Binnenlandse Zaken of er nog een proef nodig is, of dat het landelijk ingevoerd kan worden.