Met ons valt niet te spotten, zegt de Eerste Kamer in het eerste grote debat tegen het kabinet

Strak kijken ze vooruit: de premier, Rob Jetten (D66), en naast hem de vicepremier, Bart van den Brink (CDA). Als tijdens het debat over de regeringsverklaring op dinsdag de ene na de andere fractievoorzitter in de Eerste Kamer achter het spreekgestoelte gaat staan, luisteren ze aandachtig. Van den Brink knikt, Jetten noteert opmerkingen op een A4’tje. Vicepremier Dilan Yesilgöz (VVD) en minister Eelco Heinen (Financiën, VVD) zitten er ook, maar zijn allang met hun telefoon of tablet bezig.

Rob Jetten en Bart van den Brink lijken geen woord te willen missen van, zeg, Pim Walenkamp van de fractie-Walenkamp, of Ingrid Visseren-Hamakers van de fractie-Visseren-Hamakers. Vertelt u méér, stralen ze uit, zelfs als Pim Walenkamp na zeven uur debatteren uit het verzameld werk van Potgieter begint voor te lezen.

Het goede opletten van de premier en vicepremier heeft een reden. Het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA heeft de Eerste Kamer de komende tijd hard nodig. En daarbij kan iedere stem essentieel zijn: er zijn twintig fracties, nadat Robert van Gasteren vorige week uit de fractie van BBB was gezet. Wie meerderheden wil, moet goede wil tonen tijdens het eerste debat van de Eerste Kamer met de premier.

Veel macht in de senaat

Lange tijd was het vrij stil in de Eerste Kamer. De 75 senatoren hadden tijdens het kabinet-Schoof maar weinig te doen, en na de val brak een lange demissionaire periode aan. De senaat behandelde begrotingen, maar omdat er nauwelijks wetsvoorstellen waren, kwamen de senatoren nauwelijks toe aan hun belangrijkste taak: wetten toetsen.

Het kabinet-Jetten steunt op maar 22 zetels in de Eerste Kamer. Dat betekent dat daar nu veel macht zit. En die macht, die voel je, in het eerste debat met de premier. De oppositie, links, rechts, en uiterst rechts verenigd, gaat meteen het gevecht aan. Het gaat deze dinsdag vooral over de AOW-plannen van het kabinet. Dat gebeurde ook in februari, in de Tweede Kamer, maar de inzet was nu hoger, en de dynamiek veel gunstiger voor de oppositie.

Het kabinet wil de AOW-leeftijd verhogen. Na verzet vanuit de oppositie in de Tweede Kamer kreeg een motie van de SGP en Groep Markuszower een meerderheid om de plannen te „verzachten”. Het kabinet beloofde, zoals dat heette, „een pas op de plaats te maken” en met sociale partners te gaan onderhandelen.

AOW-plannen van tafel

De Eerste Kamer wil geen verzachting, zo blijkt al snel, de plannen moeten volledig van tafel. Paul Rosenmöller, fractieleider van GroenLinks-PvdA, later PRO, schermt al meteen met een motie die het kabinet daartoe oproept. Rosenmöller noemt de plannen „niet alleen oneerlijk, maar ook onbetrouwbaar”. Pas als ze ingetrokken worden, kan er gepraat worden over verdere samenwerking.

Paul van Meenen, fractievoorzitter van regeringspartij D66, weet dan dat er geen redden aan is. Hij verdedigt het standpunt van het kabinet niet, hij „begrijpt de weerstand”. Van Meenen komt met een tegenvoorstel: denk dan met mij mee over alternatieve plannen om de stijgende kosten tegen te gaan. „Als het dan toch moet gebeuren, dan kunnen we beter vandaag dan morgen afscheid nemen van het plan.” Van Meenen vindt het jammer, zegt hij later, als de discussie over de AOW het gesprek over de vergrijzing in de weg staat.

Premier Jetten verdedigt de AOW-plannen nog wel, maar toont ook begrip voor de kritiek. Hij kiest voor de procedurele route: ik kán geen plan weggooien, zegt hij, want er ís nog geen plan. Er is immers nog geen officieel wetsvoorstel geschreven. Maar het is de premier duidelijk dat de plannen er niet gaan komen zonder steun van de Eerste Kamer, en dat hij dus met nieuwe voorstellen zal moeten komen.

Volgende week moet Bart van den Brink, minister van Asiel en Migratie, nog een moeilijke strijd voeren in de Eerste Kamer. Dan begint het debat over de twee asielwetten die nog komen van zijn voorganger Marjolein Faber (PVV). De Tweede Kamer was vorig jaar met licht afgezwakte versies van de wetten akkoord gegaan.

Maar in de Eerste Kamer is een meerderheid onzeker. Coalitiepartij D66 gaat tegenstemmen. De fractie kan onder meer niet leven met de strafbaarstelling van verblijf in Nederland zonder verblijfspapieren. Binnen de fracties van CDA en VVD leeft ook verzet, al lijken zij mee te gaan.

Lastige debatten

Minister Van den Brink zal iedere stem moeten binnenhalen die hij kan, en doet daar deze dagen zijn best voor. Er lijkt nu een nipte meerderheid voor te zijn, maar wat als die ene senator te laat met de trein komt, of die andere ziek is? Daarom is de steun van zoveel mogelijk eenmansfracties van belang, en krijgen zij deze dagen alle aandacht van de vicepremier. Van sommigen is nog niet duidelijk of ze voor of tegen zijn, sommigen weten het zelf ook nog niet.

En als dit dossier achter de rug is, dan wachten er wéér lastige debatten. Zo moet een kritische Eerste Kamer nog stemmen over de begrotingen, en lijkt met name die van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking onzeker.

Het machtigste wapen van de Eerste Kamer is dat wetsvoorstellen verworpen kunnen worden. Dat gebeurt niet vaak. Volgens het vorige week gepresenteerde jaarverslag ging het vorig jaar maar om één wetsvoorstel: een verbod op motorbendes. Dit jaar, nu een nieuw kabinet is aangetreden, laat de Eerste Kamer zien dat de houding heel anders is. De toekomst van het kabinet-Jetten, dat zoveel daadkracht beloofde bij het aantreden, hangt af van het instituut dat ministers zo vaak voor lief nemen.

Op dinsdagavond, vlak voordat hij zijn motie indient om de AOW-plannen van tafel te krijgen, loopt Paul Rosenmöller tijdens een schorsing naar de tafel waar Jetten zit. Druk gebarend praat hij een paar minuten met Jetten, vooral Rosenmöller is aan het woord.

Het is een moment van machtsvertoon, even doet hij denken aan Hans Wiegel in zijn Nacht van Wiegel, in mei 1999. VVD’er Wiegel stemde tegen het correctief referendum en liet daarmee het Paarse kabinet-Kok II (PvdA, VVD, D66) tijdelijk vallen. Vlak voor zijn stem liep hij theatraal naar de tafel waar premier Kok zat.

Zo ver gaat het deze keer niet. Rosenmöller dient een motie in die is ondertekend door dertien fracties. En Jetten weet: de Eerste Kamer is een geduchte tegenstander.