Michel van der Aa’s nieuwe filmopera ‘Theory of Flames’ wil vooral heel graag héél erg mega vet cool zijn

8 uren geleden 1

Regisseur Neola maakt een film: Theory of Flames. Een groep wetenschappers ontwikkelt daarin een futuristische zwartegatenmachine, maar het noodlot slaat toe: het laboratorium vliegt in de fik, iedereen dood. De hoofdpersoon in die film is Neola’s vriendin Marianne. Gezellig samen een film maken, fijn is dat.

Maar dan gaat Neola Googelen, en belandt in een complotfuik. Afbrandende laboratoria, wetenschappers die verdwijnen. Dat gebeurt in het echt ook. Potverdorie, daar zit meer achter. Neola gooit het script om: Theory of Flames moet een documentaire worden, vol ‘bewijzen’ dat de grote boze overheid achter laboratoriumbranden zit. Marianne wil haar vriendin begrijpen, maar dat lukt haar niet. Ze verliest Neola aan de fuik.

Dat is Michel van der Aa’s nieuwe filmopera Theory of Flames, gemaakt voor het Opera Forward Festival van De Nationale Opera in een notendop. Complotdenkers, nepnieuws, een fluïde waarheid; een actueel onderwerp dat zich inderdaad uitstekend leent voor een nieuwe opera. Maar de uitvoering: matig. In Theory of Flames denk je erg vaak: ‘sorry, wat?’

Er is veel aan de hand, veel, intens, en alles gaat snel! Harde muziek, coole beelden op het beeldscherm achter de personages. Boem, niet blijven hangen, volgende scène; de vorige was luid, dan nu een stukje zacht, want contrast is belangrijk. Even een violenstukje, of (sorry, wat?) plotseling een elektronisch vervormd Pentatonix-achtig koor waarin iedereen gevoelig een andere kant op kijkt. FLITS, dat was het gevoelige momentje, nu mag het weer hard, meer distortion!

Zeker in de eerste helft van Theory of Flames lijkt het wel alsof je naar een samenvatting kijkt van een voorstelling, waarvan je van elke scène alleen de eerste vijf minuten te zien krijgt; een montage voor een general idea, en als je de diepere gevoelswereld van de personages wil weten, dan moet je naar de héle voorstelling komen kijken. Gek genoeg draait dat het laatste halfuur vervelend om: er lijkt geen einde te komen aan het aantal epilogen.

Het had aangrijpend kunnen zijn

Beide vrouwen blijven flat-characters. Neola (Mary Bevan) draait werkelijk helemaal door. Het aantal keer dat ze wanhopig door haar haar wrijft, is niet op vier handen te tellen. Marianne (Helen Charlston) pruilt de hele avond. Dat Neola steeds gekker wordt, en Marianne steeds verdrietiger, kun je vanaf de eerste minuut zelf uittekenen. Er komt geen verrassing. Ah ja, misschien toch: in opera is doorgaans de sopraan maagdelijk onschuldig, en elke vrouw lager dan sopraan of de assistent, of de anti-held. Hier is Neola de sopraan, en Marianne de mezzo-sopraan. Puntje voor vooruitstrevendheid.

Nu had dit allemaal natuurlijk best aangrijpend kunnen zijn. Stel je voor dat je geliefde in zo’n fuik belandt. Of algemener geïnterpreteerd: oef ja, uit elkaar groeien, pijnlijk herkenbaar. Maar je krijgt de gelegenheid niet om de daarvoor benodigde band met de personages aan te gaan. Deels door dat fragmentarische, maar zeker ook door de loeiharde, zenuwslopende synthesizermuziek van Van der Aa, waarvan je uit een zelfbeschermingsreflex achter in je stoel gaat zitten; van die houding gaat je ziel niet lekker openstaan.

En dan nog iets: die gekker wordende Neola voelt op den duur steeds onrealistischer. Sorry, wat? Complotdenkers zijn geen doorgedraaide ‘gekkies’. Integendeel: zeker weten kalmeert. Zoals ook religie kalmeert. De complotdenkers die ik ken, spreken vanuit superioriteitsgevoel juist irritant rustig. Het is juist de omgeving die er wanhopig van wordt.

Wie is Josh?

Ah, en dan is er nog cameraman Josh, prima gezongen door bariton Roderick Williams. Josh zingt tussendoor als een soort Morgan Freeman semi-esoterische moralistische zinnen, die zo uit de lucht komen vallen dat je er niet een onthoudt. Sorry, wat? Even lijkt zijn personage een functie te krijgen doordat hij lijkt te twijfelen wiens kant hij kiest, maar dat spoor loopt dood. Uiteindelijk lijken zijn enige functies mannelijk personage zijn, en de weldenkenden in de meerderheid houden. De beste zang komt nog van ‘wetenschapper’ Julia Bullock, maar die heeft maar een paar zinnen en die komen vanaf het beeldscherm.

Theory of Flames wil vooral heel graag heel erg vet cool zijn. Met opzwepende synthesizer, pwaa pwaa!, slagwerk en koper, effecten, dzzz!, nog sneller ritme, wanhopige zang! Knap hoe dirigent Elena Schwarz het Residentieorkest bij elkaar houdt.

En met video natuurlijk: de ‘coole’ (cringey) AI-beelden buitelen over elkaar heen. Maar Michel van der Aa werkt al heel lang met video. Blank Out in 2016, ja dat was wel gaaf toen. One stamt zelfs al uit 2003, uniek voor die tijd. Maar het tijdperk van video als eigen gimmick is voorbij. Nu is het tijd om daar werkelijk interessante muziek en sterk drama bij te maken. Zie bijvoorbeeld wat de Deense componist Simon Steen-Andersen in 2023 deed in zijn Don Giovanni’s Inferno: een geweldig complexe in elkaar overvloeiende mix van vooraf opgenomen én livebeelden vanuit de catacomben van de Deense opera, ín een volwaardige, absurdistische operaset mét aansprekende livemuziek. Daar valt je mond van open. De paar beeldtruukjes in Theory of Flames kunnen daar niet meer tegenop.

Is drie ballen niet wat veel voor zo’n strenge recensie? Ja, als je Theory of Flames op zijn eigen merites beoordeelt, volstaat twee. Maar er is een verzachtende omstandigheid: Theory of Flames staat niet los in de programmering van DNO, maar is gemaakt voor het Opera Forward Festival; het festival dat graag nieuw operapubliek wil trekken. Voor wie denkt dat opera’s nog steeds analoge pruikentijdre-enactments zijn; voor wie nog nooit een opera met beeldschermen heeft gezien, kan Theory of Flames van meerwaarde zijn.