Miljarden bezuinigen op sociale zekerheid én samenwerken met vakbonden? Die laten de ‘uitgestoken hand’ eerst even hangen

2 dagen geleden 2

Je kan je hand wel uitsteken naar de polder, „maar als daar vervolgens een handgranaat in wordt gegooid”, dan blaas je het overleg tussen werkgevers en werknemers op. Dat hield Tweede Kamerlid Mirjam Bikker (ChristenUnie) aanstaand premier Rob Jetten (D66) dinsdag voor in de Tweede Kamer. Ze riep hem in een debat over het regeerakkoord op het overleg tussen werknemers en werkgeversorganisaties „heel te houden”. Bij een groot deel van de oppositie leefde een vergelijkbaar sentiment: je kunt niet enerzijds zeggen samen te willen optrekken, en tegelijkertijd gemaakte afspraken zo makkelijk opzeggen.

De ‘handgranaat’ die Bikker ziet is de versnelde verhoging van de AOW-leeftijd. In het pensioenakkoord van 2019 werd afgesproken dat voor ieder jaar dat de levensverwachting gemiddeld stijgt in Nederland, acht maanden langer moet worden doorgewerkt, in plaats van twaalf maanden. Nu willen coalitiepartners D66, CDA en VVD dat vanaf 2033 weer terugzetten naar één jaar, waardoor mensen op een latere leeftijd een AOW-uitkering zullen ontvangen.

De vakbonden zijn verontwaardigd over de plannen uit het coalitieakkoord. Niet omdat ze bezuinigingen niet hadden zien aankomen, maar wel omdat de gepresenteerde bezuinigingen op de sociale zekerheid, in de woorden van FNV-interim-voorzitter Dick Koerselman, „onbeschaamd fors” zijn. En omdat afspraken uit het met veel pijn en moeite tot stand gekomen pensioenakkoord zomaar teniet worden gedaan. Dat schuurt zo, dat de „uitgestoken hand” die de coalitiepartijen het maatschappelijk middenveld zeggen te bieden, voorlopig in het luchtledige blijft hangen.

Kritisch over versoberde uitkeringen

„Dit is een onbetrouwbare overheid”, zegt CNV-voorzitter Piet Fortuin. „Als je er niet meer van uit kunt gaan dat in de polder gewoon geldt: afspraak is afspraak, is dat onbetrouwbaar.” Hij vraagt zich dan ook af hoe serieus de handreiking van het aanstaande kabinet is: „Als je naast allemaal mooie woorden in het coalitieakkoord zo de bijl aan de wortel van de sociale zekerheid zet, kan je moeilijk verwachten dat wij dan zeggen: goh, wij gaan af op die mooie woorden.”

Ook de versobering van arbeidsongeschiktheidsuitkeringen is de vakbonden een doorn in het oog. Daaronder valt het afschaffen van een hogere uitkering voor mensen die voor altijd zijn afgekeurd om te werken, en de halvering van de werkloosheidsuitkering WW naar twaalf maanden. Alle bezuinigingen op de sociale zekerheid tezamen wil de coalitie op lange termijn jaarlijks 6,5 miljard euro besparen.

Vakbonden werken niet mee

De bonden zijn duidelijk en eensgezind over mogelijke steun aan de plannen van het toekomstige kabinet: onderhandelen over de plannen zoals die nu gepresenteerd zijn, zit er niet in. Kennismaken met de twee nieuwe ministers – Hans Vijlbrief (Sociale Zaken en Werkgelegenheid, D66) en Thierry Aartsen (Werk en Participatie, VVD) – en horen hoe zij de komende tijd voor zich zien: uiteraard.

Misschien is de snellere stijging van de AOW-leeftijd er wel met opzet ingezet, duidden politiek analisten, om later als wisselgeld te kunnen fungeren in onderhandelingen. Als dat zo is, willen de vakbonden daar niet aan meewerken. Koerselman spreekt van „een waardeloos openingsbod” en Fortuin noemt het een „hele slechte manier om te onderhandelen”.

„Aan tafel komen als er een gebroken pensioenakkoord ligt, daar voel ik heel weinig voor”, zegt Koerselman. Ook Fortuin wil niet „in de marge” onderhandelen om de „scherpe randjes” van de plannen te halen. VCP-voorzitter Nic van Holstein noemt het „lastig, zo niet onmogelijk” om te onderhandelen op basis van de plannen uit het coalitieakkoord.

De opstelling van de bonden draagt ook een politiek risico in zich. Het aanstaande kabinet zou in de Tweede Kamer ook over rechts een meerderheid kunnen zoeken. JA21 wil ook bezuinigen op sociale zekerheid en kan het minderheidskabinet aan een meerderheid helpen. Dat zou de mogelijkheid om bij te sturen voor vakbonden, al is het maar een beetje, danig bemoeilijken.

„Dat risico is er”, erkent FNV’er Koerselman. Al vraagt hij zich af hoe het aanstaande kabinet op zoveel verschillende onderwerpen meerderheden wil gaan vinden. „Ons is verteld: we gaan onderwerpen niet aan elkaar knopen. Maar ja, politiek ís alles aan elkaar knopen.” CNV-voorman Fortuin ziet het ook niet voor zich: „Als ze met vakbonden niet tot goede afspraken kunnen komen, wens ik ze veel sterkte om meerderheden in de Tweede en Eerste Kamer te organiseren.”

Staking op komst?

Toekomstig premier Rob Jetten zei in het Kamerdebat door samen op te trekken met werkgeversorganisaties en vakbonden te hopen op „rust en zekerheid”, maar het tegenovergestelde is nu het geval bij de vakbonden. Ruim de helft van CNV-leden is bereid te staken als andere bonden meedoen, bleek uit een enquête. Voorzitter Fortuin riep op het Malieveld vast te reserveren, als de „onzalige plannen” niet van tafel gaan. En de FNV-achterban voelt er ook wel voor om „de druk te verhogen op straat”, zegt Koerselman.

Of men weer nader tot elkaar zal komen hangt af van de vraag of het kabinet de polder écht wil betrekken, zegt emeritus hoogleraar arbeidsverhoudingen Paul de Beer; om twee redenen. „Als je eenmaal akkoord bent met sociale partners, is het veel makkelijker om in het parlement meerderheden te krijgen. Dat is nu met een minderheidscoalitie hard nodig. Daarnaast bestaat vaak toch een beetje angst voor maatschappelijke onrust die kan ontstaan.”

Voor de vakbeweging ligt er nog een obstakel. De positie van vakbonden is de afgelopen decennia langzaam maar zeker verzwakt, vanwege moeizame aansluiting bij de geflexibiliseerde arbeidsmarkt en teruglopende ledenaantallen. „De mogelijkheden voor vakbonden om écht met de vuist op tafel te slaan, en met zware acties te dreigen, is daardoor minder overtuigend dan in het verleden”, aldus De Beer. Toch denkt hij dat de bonden met acties tegen de AOW-plannen „waarschijnlijk toch behoorlijk wat mensen op de been krijgen”.

Het werkgeversdeel van de polder is overigens wel tevreden met de plannen. „Het is goed dat de hand wordt uitgestoken”, meldden VNO-NCW en MKB-Nederland in een persbericht. De ondernemers zien „goede keuzes voor veiligheid en toekomstige welvaart.” „Dat snap ik van hen bezien uit ook”, zegt Koerselman. „Maar ook zij moeten beseffen: het kan niet zo zijn dat alle pijn door werkenden wordt opgebracht.”

Nieuwe gezichten in de polder

Waarom is er om de staatskas te spekken niet gekeken naar het zwaarder belasten van vermogen en bedrijfswinsten? En waarom moet de belasting op inkomen via een ‘vrijheidsbijdrage’ stijgen, waardoor de toch al grote vermogensongelijkheid toeneemt? Dat vragen de vakbonden zich net als de linksere partijen in de Tweede Kamer af. De coalitiepartijen wezen allemaal naar elkaar toen ze door De Marker erover bevraagd werden.

Als de vakbonden uiteindelijk weer aan tafel komen en, zoals in het verleden vaak gebeurde, zal dat gebeuren met nieuwe gezichten. CNV-voorzitter Fortuin gaat in april zelf, op 67-jarige leeftijd, met pensioen. Hij wordt opgevolgd door Hans van den Heuvel, die overkomt van boerenorganisatie LTO Nederland. Maar de plannen zitten de normaal gesproken milde Fortuin behoorlijk hoog. „Dus ik ga me er de komende twee maanden nog stevig tegenaan bemoeien.”

Ook andere partijen staan voor een personele wisseling van de wacht. Bij werkgeversorganisatie VNO-NCW vertrekt voorvrouw Ingrid Thijssen, en FNV verwacht de komende maanden een nieuw bestuur te presenteren.

Het toekomstige kabinet zal vermoedelijk met de nieuwe leiders zaken moeten doen. Ondanks de verstoorde verhoudingen nu, leert de geschiedenis dat men meestal weer bij elkaar komt. De Beer: „De afgelopen veertig jaar zijn er geen grote veranderingen op sociaal-economisch gebied doorgevoerd, zonder een akkoord met werkgeversorganisaties en vakbonden. Als dat dit keer wel zou gebeuren, zou dat een enorme breuk met die traditie zijn.”