Na de klap: hoe zoogdieren hun kans pakten na de massa-extinctie van de dinosauriërs

Zoogdieren in China werden na de massa-extinctie van 66 miljoen jaar geleden eerst groter. Pas veel later veranderde hun beet.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Toen 66 miljoen jaar geleden veel leven op aarde verdween werd het speelveld als het ware ‘gereset’. Uit een nieuw onderzoek blijkt hoe sommige vroege zoogdiersoorten reageerden op die unieke kans: eerst werden ze groter, pas daarna kregen ze hun gespecialiseerde tanden. De onderzoekers noemen het gevonden patroon ‘brawn before bite’. Het onderzoek is te vinden in eLife.

Onbekend terrein

Tot nu toe kwam veel kennis over het herstel van zoogdieren na de massa-extinctie van 66 miljoen jaar geleden uit Noord-Amerika. Dat is volgens de onderzoekers een probleem: het zorgt ervoor dat niet zeker is of iets alleen in Noord-Amerika voorkwam, of dat het mogelijk ook wereldwijd van belang is. Zo is over de fossielen van vroege zoogdieren die in Azië leefden veel minder bekend, terwijl daar wel veel soorten leefden die nergens anders zijn gevonden.

“Er is een groot verschil in de hoeveelheid en kwaliteit van fossielen die afkomstig zijn uit de eerste tien miljoen jaar van het kenozoïcum,” zegt onderzoeker Jack Tseng. Het kenozoïcum is de era waar we nu in vertoeven en wordt ook wel ‘The age of Mammals’ of ‘het tijdperk van het nieuwe leven’ genoemd.

Leestip: Fossiel van vliegend reptiel overleefde 113 miljoen jaar en verraadt nog wat hij at

Om het kennisgat omtrent vroege Aziatische zoogdieren te verkleinen onderzochten Tseng en zijn collega’s fossiele tanden die afkomstig zijn uit het zuiden van China. In totaal ging het om 200 tanden van 48 fossielen, samen goed voor het herkennen van 37 soorten. De tanden kwamen uit drie rijke fossielengebieden: de Nanxiong-, Qianshan– en Chijiang-bassins. De dieren hoorden bij groepen als de plantenetende Pantodonta en de Arctostylopida. Ook behoorden sommige dieren bij de Anagaloidea, een groep die verwant is aan knaagdieren.

Waardevolle tanden

Tanden zijn voor paleontologen erg waardevol. Onderzoeker Qian Li legt uit: “Tanden hebben heel direct contact met de omgeving. Daardoor kan de vorm van een tand niet alleen iets zeggen over het gedrag van het dier, maar ook over wat er mogelijk in de omgeving gevonden kon worden.”

De onderzoekers maakten daarom nauwkeurige 3D-modellen van de fossiele tanden. Daarna keken ze naar de grootte, hoogte, scherpte, kromming en complexiteit van de verschillende tandkronen. Ook simuleerden ze hoe goed de tanden druk en schuifkrachten konden weerstaan.

Daaruit kwam een duidelijk beeld naar voren: in het vroege Paleoceen waren de onderzochte zoogdieren relatief groot en hadden ze gemiddeld grote tanden. Echter verschilden hun tanden maar weinig van vorm. Pas in de miljoenen jaren daarna kwam daar duidelijk meer variatie in: ze werden uiteindelijk complexer en kregen vormen die beter pasten bij de verschillende manieren van kauwen die gebruikt werden. Dat laat zien dat dieren in de loop der tijd verschillende voedselbronnen gingen gebruiken en dat hun gebit daarop reageerde door specifiekere vormen aan te nemen.

Veranderende omgeving

Die verandering in eetgedrag valt samen met een veranderende omgeving. Uit een ander onderzoek bleek namelijk al eerder dat in het zuiden van China destijds steeds meer planten voorkwamen die goed tegen droogte konden. Teamlid Suyin Ting zegt: “Toen ecosystemen zich eenmaal herstelden veranderde daardoor ook de vorm en de functie van zoogdiertanden. Dat laat zien dat er destijds sprake was van een evolutionaire druk om mee te bewegen, en laat ook zien dat er meer dan genoeg kansen waren voor zoogdieren om dat succesvol te kunnen doen.”

De studie is belangrijk omdat zij laat zien hoe het herstel van zoogdieren na de massa-extinctie in Azië op gang kwam: ook daar pasten zoogdieren zich snel aan een nieuwe wereld aan. Eerst leek daarbij grootte vooral voordelig te zijn en pas later volgden de meer gespecialiseerde aanpassingen, zoals tanden die geschikter waren voor het eten van verschillende soorten voedsel. Dat kan mede verklaren hoe en waarom zoogdieren uiteindelijk zo divers werden.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Nieuwe dinosaurus uit Patagonië viste als een reiger en Een van ’s werelds zeldzaamste zeezoogdieren is nu volledig gedigitaliseerd . Of lees dit artikel: Deze piepkleine zoogdieren trotseerden dinosaurussen, duisternis en een killerasteroïde (en daar kunnen we veel van leren) .

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: