Navalny werd vermoord met sterk zenuwgif van zeldzame pijlgifkikker

4 uren geleden 1

Deze maandag exact twee jaar geleden werd de Russische oppositieleider Aleksej Navalny (47) vermoord in een strafkamp bij de poolcirkel. Daarover bestaat geen twijfel meer na publicatie, afgelopen weekend, van onderzoek door vijf Europese landen, waaronder Nederland, naar de doodsoorzaak. Op basis van biologisch materiaal konden wetenschappers vaststellen dat de politicus werd vermoord met het gif van een zeldzame Zuid-Amerikaanse pijlgifkikker. In 2020 werd Navalny door de Russische inlichtingendiensten vergiftigd met het zenuwgif novitsjok.

Vorig jaar september maakte zijn in ballingschap levende weduwe, Joelia Navalnaja, per videoboodschap al bekend dat haar man vergiftigd was. Ze onthulde toen dat niet nader genoemde helpers erin geslaagd waren om na het overlijden van haar man biomateriaal te bemachtigen en het land uit te smokkelen. Twee laboratoria in twee niet nader genoemde landen kwamen volgens Navaljana enkele maanden later onafhankelijk van elkaar tot de conclusie dat hij was vergiftigd. Omdat Rusland geen schuld zal bekennen, eiste Navalnaja publicatie van de onderzoeksresultaten.

Dat de Russische autoriteiten iets te verbergen hadden, bleek uit de dagenlange strijd die Navalny’s moeder Ljoedmila met de gevangenisdirectie moest leveren om het lichaam van haar zoon los te krijgen. De autoriteiten hielden vast aan de officiële verklaring dat Navalny een natuurlijke dood was gestorven als gevolg van „gecombineerde ziekteverschijnselen”. Een verzoek van zijn nabestaanden om een moordonderzoek te openen, werd door het Russische Openbaar Ministerie afgewezen.

Begraafplaats

Maandag bezocht Navalny’s moeder de Moskouse Borisov-begraafplaats en legde daar, in aanwezigheid van sympathisanten en vertegenwoordigers van Europese ambassades, bloemen op zijn graf. „We weten dat mijn zoon niet zomaar stierf, maar werd vermoord. Wij willen dat het recht in ons land zegeviert”, zei ze met gebroken stem. „De hele wereld kent de opdrachtgever [van de moord] bij naam, nu willen wij dat de namen bekend worden van alle betrokkenen.”

De hele wereld kent de opdrachtgever bij naam, nu willen wij dat de namen bekend worden van alle betrokkenen

Epibatidine is een zeer sterk zenuwgif dat oorspronkelijk werd geïsoleerd uit de huid van een Zuid-Amerikaanse pijlgifkikker (Epipedobates tricolor). De stof bindt sterk aan de receptoren op zenuwcellen, waardoor de normale signaaloverdracht wordt verstoord. Dat heeft gevolgen voor het doorgeven van pijnsignalen, maar eveneens voor de aansturing van spieren, inclusief de ademhalingsspieren. Ook in de hersenen blokkeert de stof de werking van bepaalde zenuwen. Het molecuul heeft een verdovende werking, maar al snel ook een verlammende werking. De vergiftiging leidt tot coma en uiteindelijk tot de dood.

De stof werd in 1974 ontdekt door de Amerikaanse chemicus John Daly in pijlgifkikkers in Ecuador. Het bleek al gauw dat lang niet alle populaties van deze kikkersoort de stof in hun huid hadden. Uit 750 kikkerhuiden wisten onderzoekers uiteindelijk net iets minder dan een microgram van de nieuwe stof te verzamelen. Nieuwe expedities leverden geen nieuwe voorraad op en in 1984 kregen de kikkers samen met andere boomkikkers een beschermde status, waardoor verzamelen niet meer mogelijk was. Het bleek dat de gifkikkers de gifstof niet zelf produceren, maar die betrekken van insecten die ze eten. Via klieren in hun huid scheiden ze de stof uit, waarschijnlijk om zich te beschermen tegen roofdieren. Met het laatste restje epibatidine kon in 1992 uiteindelijk de moleculaire structuur van de stof worden opgehelderd.

Toen lag de weg open na het chemisch namaken van de stof, wat een jaar later al voor het eerst lukte. Ondertussen zijn er meer dan vijftig verschillende chemische syntheseroutes beschreven, waardoor de kikkers zelf allang niet meer nodig zijn voor de winning van deze stof. De stof is ook in de handel en kan besteld worden bij diverse internationale bedrijven. Opvallend is Russische wetenschappers in 2012 ook een synthesemethode beschreven, dat waren onderzoekers van het laboratorium waar ook novitsjok vandaan zou zijn gekomen, het Russische Staatsinstituut voor Organische Chemie en Technologie in Moskou.

Risico op verslaving

Aanvankelijk hoopte Daly dat de stof gebruikt zou kunnen worden als medicijn, omdat het een pijnstillende werking heeft die 200 keer sterker is dan morfine. Voordeel daarbij, was zijn idee, zou zijn dat het geen opiode is (en dus niet verslavend). Maar de werkzame dosering bleek zeer dicht tegen de toxicologische drempelwaarde aan te liggen, waardoor epibatidine niet veilig genoeg is voor toepassing als geneesmiddel.

Epibatidine is na blootstelling te meten in bloed en urine, en wellicht ook in speeksel of haarmonsters. Volgens de arts die Navalny’s eerdere novitsjok-vergiftiging behandelde, Aleksandr Poloepan, kwamen Navalny’s symptomen vlak voor zijn dood overeen met die door het kikkergif worden opgewekt.

Voor Navalny’s medestanders bewijst het onderzoek dat Poetin direct betrokken was. In een interview met Deutsche Welle, afgelopen zaterdag, zei de Russische onderzoeksjournalist Roman Dobrochotov van het Russische onderzoeksplatform The Insider, dat onderzoek deed naar de doodsoorzaak, dat nu ook voor veel Russen in Rusland duidelijk zal zijn, dat niemand anders dan Poetin zelf de moord op zijn uitdager beraamde. „Vanuit politiek oogpunt is dit belangrijke informatie: Vladimir Poetin is een moordenaar en dat is nu bewezen”, zei Dobrochotov.

Dat neemt niet weg dat de Russische autoriteiten en propagandisten de conclusies fel weerspreken. Woordvoerder Dmitri Peskov zei maandag dat het Kremlin de „vooringenomen” beschuldigingen „natuurlijk” niet accepteert. De Russische ambassade in Londen noemde de onthulling „zwakzinnigheid van westerse fabelverspreiders” en „necropropaganda”. Kremlinwoordvoerster Maria Zacharova zei dat het Westen probeert de „aandacht af te leiden van de dringende problemen”.