Nieuwe taken, oude achterstanden: waarom de coalitie de asielcrisis voorlopig niet ‘op orde’ krijgt

Je hebt erfenissen waarvan je zegt: die verwerp ik liever. Maar de ‘asielerfenis’ van het kabinet-Schoof is een die de nieuwe coalitie wel móét aanvaarden.

En zodoende erven D66, VVD en CDA bij de aanvang van hun regeerperiode een compleet vastgelopen opvangsysteem. Het Centraal orgaan opvang asielzoekers (COA) heeft bijvoorbeeld al tijden een bezettingsgraad van 100 procent. En hoewel vorig jaar minder mensen asiel aanvroegen, is de wachttijd bij immigratiedienst IND gestegen tot recordhoogte. Gemiddeld duurt het nu twee jaar voordat een asielzoeker op het tweede gehoor mag komen, het inhoudelijke interview over de vluchtredenen. En doordat steevast te laat wordt beslist of een aanvrager asiel krijgt, is de dienst jaarlijks tientallen miljoenen euro’s kwijt aan boetes.

In het coalitieakkoord beloven de drie partijen de „asielketen op orde” te brengen. Toch is het de vraag of de plannen volstaan om het systeem weer vlot te trekken. De opvangproblemen worden vooral veroorzaakt doordat mensen te lang in azc’s zitten. Dat is te wijten aan de lange IND-wachttijden, maar ook omdat asielzoekers niet meer uitstromen zodra ze een verblijfsvergunning hebben gekregen. In principe moeten deze ‘statushouders’ worden gehuisvest door gemeenten, maar omdat die nauwelijks huizen beschikbaar hebben, blijven ze in opvangcentra. Inmiddels vormen de statushouders bijna een derde van alle COA-bewoners.

Lees ook

Na twee jaar spreidingswet komen gemeenten nog ruim twintigduizend bedden tekort

Waar het vorige kabinet extra belemmeringen opwierp om statushouders te huisvesten – door gemeenten te verbieden hen voorrang te geven op een sociale huurwoning –, draait de nieuwe coalitie dit verbod weer terug. Het COA krijgt ook stabielere financiering, waardoor het azc-locaties voor de lange termijn kan vastleggen. En de spreidingswet blijft voorlopig bestaan, zodat gemeenten verplicht blijven om azc’s mogelijk te maken. Dit alles zal een positief effect hebben op de opvangcapaciteit, zegt het COA.

Bovendien mag de stichting Vluchtelingenwerk met haar negenduizend vrijwilligers weer in de azc’s gaan helpen, teneinde het COA te ontlasten. Het vorige kabinet had die hulp grotendeels geschrapt.

Lange IND-wachttijden

Zo krijgt het COA dus meer lucht – maar daarmee worden de problemen in de asielketen nog niet opgelost. De coalitie wil de lange IND-wachttijden aanpakken met een reeks maatregelen om de asielprocedure te versimpelen. „Dat gaat ons enorm helpen”, zei IND-directeur Rhodia Maas in haar reactie op het coalitieakkoord. Alleen stonden die maatregelen al in de Asielnoodmaatregelenwet van het vorige kabinet, die in de Eerste Kamer ligt te wachten op goedkeuring.

Het is de vraag of de wachttijden daadwerkelijk kunnen dalen, of dat ze juist verder zullen oplopen

Bovendien valt niet te verwachten dat die wet veel impact gaat hebben op de wachttijden. De IND krijgt dit jaar namelijk veel nieuwe taken toebedeeld. Alleen al voor de invoering van het nieuwe ‘tweestatusstelsel’ – een andere erfenis van het kabinet-Schoof – zou de dienst honderden nieuwe medewerkers nodig hebben, zo blijkt uit uitvoeringstoetsen.

En dan gaat deze zomer ook nog eens het Europese migratiepact in, wat betekent dat de IND zichzelf een nieuwe werkwijze moet aanmeten. Er worden onder meer veel extra juridische procedures verwacht.

Zo stapelen de nieuwe taken zich op voor een dienst die al kampt met grote achterstanden. Het roept de vraag op of de wachttijden de komende jaren daadwerkelijk kunnen dalen, of dat ze juist verder oplopen. Daarmee is de asiel-erfenis van het kabinet-Schoof nog lang niet afgewikkeld.

Lees ook

Met een ‘vredesmars’ wil deel van Nieuw-Lekkerland asielzoekers welkom heten