Omarming van de airco zal Europese economie niet zomaar behoeden voor schade door hittestress

„Gisteren is de helft van mijn kippen gestorven, gestikt door de hitte. In de 42 jaar van mijn carrière heb ik dat nog nooit gezien.” Stéphane Delapré, kippenhouder in de Franse Vendée, vertelt op tv-zender BFMTV wat hem afgelopen maandag overkwam, de dag voordat in Frankrijk weer een temperatuurrecord sneuvelde (dinsdag werd 29,8 graden gemeten, gemiddeld over 24 uur).

In het Spaanse Extremadura, waar de temperatuur toen 42 graden bereikte, houden mais-en tomatenboeren rekening met 45 miljoen euro verlies door deze extreme, vroege hittegolf, volgens lokale media. In Duitsland kregen DHL-bezorgers pakketjes met koelhanddoekjes- en polsbandjes mee, terwijl staalfabrikant ThyssenKrupp extra water en fruit neerzette in de fabriekshallen, waar het ook zonder hittegolf al 45 graden kan worden, schreef persbureau Reuters. In Nederland konden veel ouders vrijdag onmogelijk ‘normale’ werkuren draaien, na de sluiting van kinderdagverblijven en scholen.

Terwijl in Europa temperatuurrecord op temperatuurrecord sneuvelt, proberen bedrijven, werknemers, zelfstandigen en consumenten zich naar beste kunnen aan te passen. Sommige bedrijven doen goede zaken: de Britse winkelketen Currys rapporteerde een toename van 3.000 procent in de verkoop van ventilatoren, de Franse keten Carrefour verkocht duizend keer zoveel airco’s als normaal, schreven persbureaus. De aandelen van airconditioningproducenten schoten omhoog.

Maar: de economische schade door de hittegolf is naar alle waarschijnlijkheid veel groter dan deze ‘opbrengsten’. De bloedhitte werkt als een rem op de economische activiteit. Franse kerncentrales produceerden deze week minder energie, of werden stilgelegd, omdat het koelwater van rivieren niet koel genoeg meer is. In meerdere Europese landen werden, mede door alle blazende airco’s, uitzonderlijk hoge pieken in stroomprijzen bereikt of viel de stroomvoorziening uit, zoals in Bretagne. Treinen werden in meerdere Europese landen geannuleerd. En in de Rijn – een belangrijke Europese transportader – zakte het waterpeil naar een moeilijk bevaarbaar niveau, overigens ook als gevolg van de eerdere, zeer warme lente in de Alpen. Dat brengt de binnenvaart weer in de problemen.

Warmste elf jaar

Wat is, onder de streep, het effect van hittegolven op de Europese economie? Met die vraag beginnen economen zich de laatste jaren bezig te houden. Ze koppelen data over extreem weer met hun macro-economische modellen.

Noodgedwongen, kun je zeggen. Want de opwarming van de aarde raast voort. Wereldwijd waren de afgelopen elf jaar samen de warmste die ooit werden gemeten, volgens Europees onderzoeksinstituut Copernicus. De grens van 1,5 procent opwarming ten opzichte van het pre-industriële tijdperk, genoemd in het klimaatakkoord van Parijs (2015), wordt mogelijk al tegen 2030 bereikt. Dat is vijftien jaar eerder dan bij ondertekening van het akkoord werd voorzien. Europa warmt tweemaal zo snel op als het wereldwijde gemiddelde.

Klimaatverandering maakt hittegolven frequenter en heviger. Dat heeft economische gevolgen: hittegolven maken werknemers minder productief en leiden tot energieschaarste.

Productiviteitsverlies geldt het meest voor beroepen waarin werken in de buitenlucht noodzakelijk is, zoals de bouw, de landbouw en de horeca. Maar, staat in een recente studie van de grote Duitse verzekeraar Allianz, de productiviteitsverliezen gaan „veel verder”. Door de oplopende temperaturen wordt wereldwijd bijvoorbeeld slechter geslapen. Zo ging door de hitte in de jaren 2020-2024 gemiddeld 6 procent meer uren slaap verloren dan gemiddeld in de periode 1985-2006, stelt Allianz op basis van wetenschappelijk onderzoek gepubliceerd in The Lancet. Dat heeft gevolgen voor de concentratie en voor de gezondheid van werknemers.

Een luchtfoto van een zandbank in de Po bij Cremona. Door aanhoudende droogte staat de rivier bijzonder laag.

Foto Pierro Cruciatti/Getty Images

Bij temperaturen boven de dertig graden gaat de productiviteit (uitgedrukt als de productie per uur dat iemand werkt) „scherp” omlaag, schrijven de economen van Allianz in hun onderzoek. Met elke graad boven de dertig graden daalt de productiviteit per gewerkt uur met zo’n 3 procent, zo concludeerden ze uit hun eigen berekeningen.

Ook gaat het aantal gewerkte uren omlaag. In een jaar met een hittegolf in Europa daalt het aantal gewerkte uren gemiddeld met ruim 1 procent, zo blijkt uit vorig jaar gepubliceerd onderzoek van enkele economen van onder meer de Europese Centrale Bank. De auteurs bestudeerden de economische effecten van extreem weer (hittegolven, maar ook overstromingen en droogte) in meer dan 1.100 Europese regio’s in de periode 1995 tot 2022.

Niemand op kantoor

De totale productie in de economie („output”, nauw gerelateerd aan het bbp) daalt in het jaar van een hittegolf zo’n 1 procent, valt in dit onderzoek te lezen. Opvallend is dat de economische schade daarna verergert: de misgelopen economische activiteit in één jaar veroorzaakt weer minder vervolgactiviteit daarna, bijvoorbeeld omdat geplande investeringen niet doorgaan. In het jaar ná de hittegolf loopt het verlies aan output op tot 1,5 procent.

Sehrish Usman, werkzaam aan de universiteit van Mannheim, is één van de auteurs van dit onderzoek. Bij economische schade door klimaatverandering, zegt Usman aan de telefoon, gaat het vaak over fysieke schade aan gebouwen en infrastructuur, door bijvoorbeeld overstromingen of bosbranden. „Die schade is natuurlijk direct zichtbaar. Bij hittegolven is dat minder het geval. Maar de schade is er wel degelijk en die treedt meer geleidelijk op.” Usman zelf is ook minder productief, merkt ze. „Ik zie vandaag ook helemaal niemand op kantoor. Ik heb geen ideeënuitwisseling met collega’s. Dat kan mijn productiviteit negatief beïnvloeden.”

In Milaan werken bouwvakkers in alle vroegte aan de herinrichting van een plein, om de hitte voor te zijn.

Foto Emanuele Cremaschi/Getty

Het effect verschilt wel behoorlijk per regio. „Vooral in regio’s die tóch al warm zijn, vooral in Zuid-Europa, treedt productiviteitsverlies op”, zegt Usman. Zonder aanpassing aan hittegolven, stelt ze, zullen de economische kosten „steeds groter” worden voor landen als Italië, Spanje en Frankrijk. Usman en haar collega’s berekenden, op basis van hun eerdere historische onderzoek, de effecten van het extreme weer in de zomer van 2025. Franse regio’s kregen toen de grootste klap. Door hittegolven liepen ze in 2025 in totaal krap 5 miljard euro mis, waarbij de schade nog zal oplopen tot ruim 20 miljard euro in de jaren tot en met 2029. Dat komt neer op zo’n 0,2, respectievelijk krap 0,8 procent van het bbp.

De resultaten van Usmans onderzoek komen ruwweg overeen met eerder onderzoek van meerdere Europese wetenschappers uit 2021, gepubliceerd in het tijdschrift Nature. De economische schade door hittegolven werd hierin berekend op tussen de 0,3 en ruim boven de 1 procent van het bbp.

Na productiviteitsverlies zijn oplopende stroomkosten het tweede belangrijke „kanaal” waardoor hittegolven macro-economische impact hebben, staat in het Allianz-onderzoek. De plotse extra vraag naar stroom (denk aan airconditioning) gaat dikwijls gepaard met mínder elektriciteitsaanbod (denk aan kerncentrales, maar ook gas-en waterkrachtentrales die minder produceren). Dat drijft de prijzen op en verhoogt het risico op stroomstoringen.

In het Allianz-onderzoek wordt doorgerekend wat het zou betekenen als de zeer warme jaren in de periode 2014-2024 zich zouden herhalen in de (kortere) periode 2026-2030. Met name Frankrijk zou dan een forse klap krijgen: de schade in de komende vijf jaar zou 240 miljard dollar (211 miljard euro) bedragen, ofwel 7 procent van het Franse bbp. De rest van Zuid-Europa zou 5 à 6 procent van het bbp zien verdampen. Opvallend in deze berekening is dat het bbp in Nederland en andere noordelijke landen juist wat hoger zou uitkomen, onder meer vanwege lagere stookkosten in de winter. Allianz noemt dit effect op de l omdat temperaturen verder kunnen oplopen, waardoor de balans negatief kan uitvallen.

Hitte vergroot ook de inflatie

Hoe belangrijk de economische gevolgen zijn van de opwarming van de aarde kon je de afgelopen jaren ook opmaken uit een groeiende berg studies van academici en instituten als het Internationaal Monetair Fonds en de OESO. Hoge temperaturen schaden de arbeidsproductiviteit, natuurgeweld zorgt voor schade aan infrastructuur en fabriekspanden, de landbouw lijdt onder zowel extreme droogte als extreme neerslag, zijn steeds terugkerende conclusies. En dat alles zal de komende decennia negatieve effecten hebben op het bbp, maar ook op de inflatie. Zo blijkt uit onderzoek van de ECB dat door de extreme zomerhitte in 2022 de voedselinflatie in de eurozone met 0,7 procentpunt steeg, en de totale inflatie met 0,3 procentpunt.

Bij het vaak modelmatige economische onderzoek naar economische schade door hittestress in de toekomst, worden altijd slagen om de arm gehouden. De onzekerheid is aanzienlijk. Want het is goed mogelijk dat Europa zich aan de opwarming gaat aanpassen, met name door veel massaler dan nu aan de airconditioning te gaan, wat invloed zal hebben op de productiviteit.

Maar ook omarming van de airco kan macro-economisch gezien waarschijnlijk niet elk negatief bbp-effect voorkomen. De studie van Usman noemt investeringen in koelsystemen die geld kunnen wegtrekken bij ‘gewone’ investeringen (denk aan nieuwe machines, gebouwen of technologie) die belangrijk zijn voor productiviteitswinst op de lange termijn. Per saldo maakt dat de economie op termijn minder productief. Zoals droogjes in het onderzoek staat: „Airconditioning is niet zo productief op koele dagen.”