Onder naar Irak verplaatste IS-gevangenen zijn ook Nederlanders

Ze weten niet meer waar hij is, hun zoon en broer. In 2014 reisde hij af naar het kalifaat van Islamitische Staat (IS) in Syrië. Toen hij de jaren erna vastzat in een Syrische gevangenis, kwam er eens in de zoveel maanden een brief, via het Rode Kruis. Maar sinds vorige maand gevechten uitbraken bij IS-gevangenissen in het noordoosten van het land, tussen het Syrische regeringsleger en de door Koerden geleide militie SDF, is zijn lot ongewis. 

De Koerden die de detentiecentra bewaakten, vluchtten hierbij weg. Uit veiligheidsoverwegingen zegt het Amerikaanse leger inmiddels zo’n 5.700 vermeende IS-strijders te hebben overgeplaatst naar Iraakse gevangenissen. Onder hen zijn ook Nederlanders, blijkt nu. De Iraakse Hoge Raad voor de Rechtspraak meldde afgelopen vrijdag dat de „meest prominente” nationaliteiten onder de gevangenen onder meer de Syrische, Duitse en Nederlandse zijn. In totaal zaten zo’n vijftien Nederlandse mannelijke reizigers vast in Syrië, zei terrorismebestrijder NCTV afgelopen december. 

Eigenlijk had de familie begin februari willen vertrekken om hun zoon en broer te gaan opzoeken. Het was een plan dat ze afgelopen anderhalf jaar, sinds de val van de Syrische dictator Bashar al-Assad, hadden voorbereid. „Syrië leek weer toegankelijk”, vertelt de broer thuis aan zijn keukentafel. „Mijn moeder heeft ontzettend veel brieven gestuurd naar het ministerie, zo van ‘joh, doe iets, er kán weer iets’.” De familie werd uitgenodigd voor een gesprek bij de NCTV, die valt onder het ministerie van Justitie en Veiligheid. „Daar zeiden ze dat zij weinig wisten en niets konden doen.” 

Een paar dagen nadat ze hadden besloten te gaan, „brak de ellende uit en explodeerde alles”, zegt de broer. Hij en zijn vader willen niet herkenbaar in de krant, omdat ze bang zijn voor onbegrip en nare opmerkingen. De angst ontstond dat hun zoon en broer naar Irak was gebracht. De broer: „In één keer ging het van ‘misschien gaan we erheen om hem te zien’, naar ‘misschien wordt hij binnenkort geëxecuteerd’ − in Irak gaan ze zo met Syriëgangers om.” 

Toen demissionair minister van Buitenlandse Zaken David van Weel afgelopen vrijdag tijdens de Veiligheidsconferentie in München een ontmoeting had met zijn Iraakse tegenhanger, werd „enkel in algemene zin” over de overgeplaatste gevangenen sproken, aldus een woordvoerder van Buitenlandse Zaken. De Iraakse buitenlandminister zou geen „melding hebben gemaakt van mensen met een Nederlandse link”.

En dus kunnen familieleden van Nederlandse Syriëgangers zich alleen afvragen waar hun uitgereisde familielid nu is. Overgeplaatst naar Irak? Nog altijd in een Syrische gevangenis? Of – in geval van vrouwen en kinderen – mogelijk ontsnapt uit IS-kamp Al-Hol? De Koerdische bewakers van detentiecentra waarin vermeende IS-strijders en hun familieleden vastzaten, namen te midden van een offensief van het Syrische regeringsleger de benen – dat leidde in het geval van Al-Hol tot de ontsnapping van zeker tienduizend vrouwen en kinderen die banden zouden hebben met vermeende IS-strijders, zo blijkt uit een analyse van Syrië-expert Charles Lister, verbonden aan de denktank Middle Eastern Institute. 

Lees ook

Al tien jaar werden IS-gevangenen vastgehouden in Syrië. Nu het regeringsleger het kamp in handen heeft, is het lot van de Nederlandse verdachten ongewis

Repatriëring van Syriëgangers

De vader en broer van de Syriëganger speuren al jaren elke foto van de Syrische Al-Sinaa-gevangenis af. Daar komt nu ook dagelijks de Iraakse, Koerdische en Syrische media bij, in de hoop dat er iets over Nederlanders wordt gezegd. Afgelopen maandag ging in Iraakse media een lijst rond waarop de nationaliteiten zouden staan van de gevangenen die naar Irak zijn overgebracht – onder hen zouden negen Nederlanders zijn. De broer van de uitreiziger kreeg de lijst toegestuurd van een familielid van een andere Nederlandse Syriëganger, maar later die dag bleek de authenticiteit van de lijst alweer door andere Iraakse media in twijfel getrokken. 

Het vertrek van hun zoon en broer hadden ze niet zien aankomen – „alle drie mijn kinderen deden gymnasium, ik dacht: ze worden alle drie arts”, zegt de vader. In 2014 studeerde zijn zoon, toen 21 jaar, in een andere stad. Hij raakte bevriend met een Marokkaanse man en zijn Nederlandse vrouw die hij, zo denken ze, ontmoette in de moskee. „Een man, een vrouw en een kind”, zegt de broer. Niet veel later zat hij met ze in de auto naar de Syrische grens. Thuis vonden zijn vader en broer achtergelaten cadeautjes en een briefje waarop stond dat hij binnenkort nog wat spullen zou komen halen. „Twee dagen later kreeg ik een foto van hem, korte broek en korte mouwen, in Turkije.” 

In het kalifaat trouwde hij en kreeg hij een kind. Dat hoorde zijn vader van zijn nieuwe schoondochter, die contact met hem zocht. „Je bent opa geworden”, vertelde zij hem. Zijn zoon had twee keer geprobeerd om Syrië te verlaten, vertelde zij hem – hij wilde weg. Zijn vrouw, een Amerikaanse, is vijf jaar geleden, gerepatrieerd naar de Verenigde Staten. De vader hoopt dat Nederland hetzelfde zal doen voor zijn zoon. 

De Amerikaanse buitenlandminister Marco Rubio zei vorige maand dat hij hoopte dat „niet-Iraakse terroristen maar kort in Irak zullen verblijven”. „De Verenigde Staten dringen er bij landen op aan hun verantwoordelijkheid te nemen en hun burgers die in deze faciliteiten verblijven te repatriëren, zodat ze voor de rechter kunnen verschijnen.” Ook Irak zelf hoopt dat andere landen hun burgers zullen repatriëren. 

Of de nieuwe Nederlandse coalitie openstaat voor repatriëring van Syriëgangers uit Irak is nog de vraag. D66, de grootste regeringspartij, heeft zich in het verleden uitgesproken vóór repatriëring. Maar CDA en VVD zijn altijd voor berechting in de regio geweest. „We moeten voorkomen dat terroristen kunnen terugkeren naar Nederland”, aldus een woordvoerder van de VVD dinsdag. In 2021, 2022 en 2024 werd wel een aantal vrouwelijke Syriëgangers met hun kinderen teruggehaald. 

Doodstraf door ophanging

Hoewel de Iraakse regering bij andere landen aandringt op repatriëring, maakte de Iraakse minister van Justitie eind vorige week bekend dat het land zelf al zal beginnen met het berechten van buitenlandse terrorismeverdachten, zegt Razaw Salihy, Irak-onderzoeker bij Amnesty International, via de telefoon. Hiervoor zal het land een speciaal gerechtelijk orgaan oprichten.  

Salihy waarschuwt dat bij rechtszaken tegen terreurverdachten in Irak de afgelopen tien jaar ernstige mensenrechtenschendingen hebben plaatsgevonden: gevangenen zijn volgens haar door marteling tot bekentenissen gedwongen, waarna die bekentenissen werden gebruikt om hen de doodstraf op te leggen. In die periode zijn honderden personen in Irak geëxecuteerd, voornamelijk na veroordelingen van terrorisme, waardoor het land de afgelopen jaren vaak in de top vijf landen stond met de meeste executies. „Ik zeg niet dat elke gevangene in Irak zal worden blootgesteld aan mensenrechtenschendingen, Amnesty doet niet aan voorspellingen, maar we waarschuwen wel dat deze in het verleden consistent hebben plaatsgevonden.”

Ook buitenlandse terreurverdachten zijn in Irak de afgelopen jaren ter dood veroordeeld. In het verleden wisten buitenlandse overheden de executies van hun staatsburgers te voorkomen door diplomatieke druk te zetten. Zo werden de vonnissen van elf Franse staatsburgers die in 2019 de doodstraf hadden gekregen, na ingrijpen van Parijs omgezet in levenslange gevangenisstraffen.  

De Iraakse Hoge Raad van Justitie benadrukte vorige maand in een verklaring dat alle gevangenen, ongeacht hun nationaliteit, volgens het Iraakse recht zullen worden berecht. 

De doodstraf wordt in Irak voltrokken door ophanging, vaak in groepen tegelijk. Gevangenen horen op de dag zelf dat de executie zal plaatsvinden, zegt Salihy. „Dat wordt omgeroepen door een megafoon.” Volgens Amnesty International is het van essentieel belang dat landen ingrijpen en zo snel mogelijk consulaire bijstand verlenen aan hun onderdanen. Zorg dat er toezicht is, zegt Salihy. „En zorg dat gedetineerden toegang hebben tot een advocaat, medische zorg en wanneer nodig een tolk.”

Overvolle gevangenissen

Ook als er geen martelingen en executies plaatsvinden, is het bestaan in Iraakse gevangenissen „extreem onmenselijk”, zegt Salihy. „Vorig jaar zaten de gevangenissen al overvol – ze waren voor 300 procent bezet. Dat is een oud probleem. Nu worden gedetineerden volgens berichtgeving naar andere gevangenissen overgeplaatst om ruimte te maken voor de duizenden nieuwkomers uit Noordoost-Syrië.” De drukte zorgt voor grote problemen, zegt Salihy. Gevangenen vertellen aan familieleden over cellen die gebouwd zijn voor twee of vier mensen, die door acht worden bewoond. „Er is te weinig plaats om te slapen, dus mensen slapen om beurten”, aldus Salihy. „Er gaan ziekten rond, tuberculose en huidaandoeningen.” Uit getuigenissen van gevangenen blijkt dat in het verrotte eten maden en wormen zitten. 

De Nasiriyah-gevangenis in Zuidoost-Irak, waar gevangenen die ter dood zijn veroordeeld terechtkomen, heeft de bijnaam ‘Al-Hoet’, de Walvis, gekregen. Als je er eenmaal door wordt opgeslokt, kom je er nooit meer uit.

De vader van de jongen die in 2014 naar het kalifaat trok, zegt dat het „vaststaat” dat daar misdaden zijn gepleegd. Maar hij vindt het oneerlijk dat van iedereen die daar is geweest wordt aangenomen dat ze aan die misdaden hebben deelgenomen. Iedereen heeft toch recht op een eerlijk proces?

„Laat het rechtsproces zijn werk doen”, zegt zijn vader. „En we weten dat daar in Irak geen sprake van is.” „Wij” – hij wijst op zichzelf, zijn zoon, diens vrouw – „hebben vertrouwen in de rechtsstaat, vertrouwen in het Openbaar Ministerie, in de rechterlijke macht. Als rechtstaat zijn dít de situaties waarin je wordt uitgedaagd, niet de zaken van bij een winkeldief. Nu moet je als Nederland laten zien dat je de rug recht houdt.” 

De volledige namen zijn bij de redactie bekend.