Op de heetste plekken op aarde is het al gevaarlijk om in de schaduw te zitten

Door klimaatverandering krijgen steeds meer mensen te maken met ongezond hoge temperaturen en luchtvochtigheid. Wanneer is de hitte zo extreem dat je bijna niets meer kan?

Een dinsdag verschenen studie in het wetenschappelijke tijdschrift Environmental Research Health rekende dat uit voor de complete wereldbevolking. De Amerikaanse en Australische onderzoekers verzamelden historische gegevens over temperatuur en luchtvochtigheid en combineerden dat met modelberekeningen over het effect op het menselijk lichaam.

Uit de analyse blijkt dat het effect van extreme hitte sinds de jaren vijftig sterk is toegenomen. De onderzoekers definieerden een aantal activiteiten die mensen in de hitte nog op een veilige manier zouden kunnen uitoefenen: van traplopen tot de vloer vegen, rustig lopen of zitten in de schaduw. Het aantal uur dat vegen de maximaal mogelijke inspanning was, verdubbelde voor jongvolwassenen van 25 tot 50 uur per jaar. Dat is een gemiddelde voor alle jongvolwassenen wereldwijd, dus inclusief mensen die in koude klimaten wonen.

Voor mensen ouder dan 65 jaar is de beperking nog vele malen groter, omdat ze vanwege hun leeftijd bijzonder kwetsbaar zijn voor hoge temperaturen. Mensen op leeftijd zweten minder en zijn daardoor minder goed in staat om hun lichaamstemperatuur te reguleren. Uit de studie blijkt dat 65-plussers gemiddeld 900 uur per jaar beperkt zijn tot lichte activiteiten zoals vegen. Dat is de helft meer dan in de jaren vijftig.

Het zijn niet alleen de temperaturen, maar ook de luchtvochtigheid en windsnelheid die bepalen hoe snel mensen kunnen afkoelen en dus hoe gevaarlijk de weersomstandigheden zijn. Op plekken waar de omstandigheden op zijn slechtst zijn, kunnen mensen, jong en oud, tijdens de warmste uren van het jaar niet meer dan „liggen of zitten”. Dat geldt vooral voor relatief kleine gebieden in „de tropen en subtropen”, schrijven de onderzoekers.

Op sommige plekken in bijvoorbeeld de Golfstaten en Australië betekent zelfs zitten in de schaduw met een lichte wind „een risico op hitteziekte”. Toch zijn dat niet de gebieden waar mensen het grootste gevaar lopen, omdat veel mensen zich daar airconditioning kunnen veroorloven. De onderzoekers hebben de hitterisico’s daarom ook afgezet tegen de mate van ontwikkeling die een land kent.

Grote variatie binnen landen

De onderzoekers noemen Cambodja, Thailand en Bangladesh als voorbeelden van landen die te maken krijgen met hittestress en tegelijkertijd relatief laag scoren op de Human Development Index, die onder meer rekening houdt met armoede, opleidingsniveau en levensverwachting.

„Veel mensen in deze landen hebben vanwege economische of andere belemmeringen beperkte mogelijkheden om met de hitte om te gaan”, schrijven de onderzoekers in het begeleidend persbericht. In Cambodja is de periode dat het leven van oudere inwoners door hitte wordt beperkt met 686 uur toegenomen sinds de jaren vijftig.

De onderzoekers benadrukken dat er binnen landsgrenzen grote variatie bestaat, waardoor andere (grotere) landen minder opvallen in het overzicht. „In India zijn de beperkingen bijvoorbeeld het grootst op de Gangesvlakte en de oostelijke laaglanden, terwijl ze aanzienlijk minder ernstig zijn langs de hoger gelegen West-Ghats en de uitlopers van de Himalaya.”

„We weten heel goed wat hitte doet met het menselijk lichaam”, zegt KNMI-onderzoeker Carolina Pereira Marghidan, die niet bij de studie betrokken was. „Maar wat deze studie uniek maakt, is dat het de fysiologische limieten vertaalt op mondiale schaal.”

Het is een „forse beperking” die uit de studie blijkt, zegt Marghidan. „En dan is het effect van direct zonlicht nog niet eens meegenomen, omdat het onderzoek uitgaat van activiteiten in de schaduw, terwijl we weten dat dat een belangrijk effect heeft.”

Marghidan werkt ook voor het klimaatcentrum van het internationale Rode Kruis. In dat werk ziet ze hoeveel invloed hitte nu al heeft op de bewegingsvrijheid van mensen in tropische landen. „Soms vinden mensen de gezondheidsrisico’s niet eens het allerbelangrijkste. Als ze in onzekere arbeidsomstandigheden bijvoorbeeld in de informele sector werken, moeten ze soms de afweging maken: ga ik mijn leven op het spel zetten door buiten fysiek werk te doen, of blijf ik thuis maar hebben we geen eten vanavond?”