Op zoek naar een nieuw thuis: vlinders verplaatsen zich massaal door de klimaatverandering

Vlinders zijn zich wereldwijd flink aan het verplaatsen. Klimaatverandering en extreem weer spelen daarbij vaak een belangrijke rol.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Vlinders zijn op bijna alle continenten bezig hun leefgebied te veranderen. Dat blijkt uit een grote internationale studie, gepubliceerd in Nature Ecology & Evolution. Onderzoekers bekeken gegevens van 1.758 vlindersoorten. Dat is ongeveer 10 procent van alle bekende vlindersoorten ter wereld.

Bij 80 procent van de onderzochte soorten werd een uitbreiding van het leefgebied vastgesteld. Deze vlinders kwamen dus voor in gebieden waar ze eerder niet waren gezien. Tegelijkertijd kromp het leefgebied van 27 procent van de soorten. Ook verschoof 22 procent naar hoger of lager gelegen gebieden.

Leestip: Deze invasieve plant verandert de kleur van vlindervleugels

Die percentages komen samen boven de 100 procent uit. Dat komt doordat sommige soorten meerdere veranderingen lieten zien. Een vlindersoort kan bijvoorbeeld zijn leefgebied uitbreiden en tegelijkertijd op grotere hoogte voorkomen.

Volgens de onderzoekers hangt 79 procent van alle vastgelegde veranderingen samen met klimaatverandering en extreem weer. Veranderingen in temperatuur en neerslag kunnen ervoor zorgen dat een gebied geschikter of juist minder geschikt wordt voor een soort. Vlinders kunnen daarop reageren door zich naar andere gebieden te verplaatsen.

“We vonden op bijna elk continent soorten die hun leefgebied verschuiven,” zegt onderzoeker Shawan Chowdhury. Hij werkt aan de Monash University in Melbourne. “De schaal waarop de verschuivingen plaatsvinden is verbazingwekkend groot.”

Duidelijke verschillen

De onderzoekers zagen duidelijke verschillen tussen verschillende werelddelen. Uitbreidingen van leefgebieden kwamen overal voor, maar verreweg het meest in tropische landen. In gematigdere gebieden, zoals Europa en Noord-Amerika, zagen onderzoekers juist vaker dat leefgebieden kleiner werden. Veranderingen in hoogte werden bijna alleen op het noordelijk halfrond gevonden.

Voor de studie verzamelden de onderzoekers 6.182 meldingen dat ergens een leefgebied aan het veranderen was. Die meldingen kwamen uit 105 landen. Ze gebruikten daarbij niet alleen Engelstalige wetenschappelijke artikelen: ook studies in andere talen werden meegenomen.

Daarnaast vroegen de onderzoekers 68 vlinderexperts om lokale meetgegevens. Daardoor konden zij informatie gebruiken uit landen waar minder onderzoeken zijn uitgevoerd. Volgens onderzoeker Aletta Bonn was die brede aanpak erg belangrijk. “De bijdragen van vlinderexperts en natuurhistorische organisaties waren van grote waarde om wereldwijde patronen in de biodiversiteit van vlinders te begrijpen,” zegt ze.

Grote kennisgaten

Ondanks die brede aanpak hadden de onderzoekers toch last van grote kennisgaten. Sommige Europese landen houden hun vlindersoorten goed in de gaten. Daardoor zijn in onder meer Tsjechië, Finland, Luxemburg, Spanje en Zweden gegevens beschikbaar over meer dan de helft van alle vlindersoorten die daar leven.

Die rijkdom aan data is echter geen vanzelfsprekendheid. In de meeste andere landen worden eventuele veranderingen veel minder goed vastgelegd. Vooral vlindersoorten in Centraal-Afrika, Zuidoost-Azië, Nieuw-Guinea en het Amazonegebied worden nauwelijks gemonitord. Dat is erg jammer, omdat juist deze gebieden bekend staan om hun zeer grote soortenrijkdom. Omdat we bijna niks weten over hoe de vlinders zich hier aanpassen blijft een belangrijk deel van de wereldwijde veranderingen buiten beeld.

“De studie geeft een beter en evenwichtiger beeld,” zegt teamlid Guy Pe’er. “Maar het onderzoek laat ook zien dat er dringend meer actie nodig is om de monitoring in deze gebieden uit te breiden.”

Dat is volgens de onderzoekers belangrijk voor de bescherming van soorten. Want als overheden en natuurorganisaties niet weten welke soorten achteruitgaan kunnen ze daardoor ook niet de maatregelen nemen die nodig zijn om soorten te redden. Daarnaast bestaat ook het risico dat er besluiten worden genomen op basis van een onvolledig beeld.

Gevoelige dieren

De resultaten van het onderzoek zijn belangrijk, omdat vlinders snel reageren op veranderingen in hun omgeving. Daardoor kunnen ze dienen als een vroege waarschuwing voor grotere veranderingen die er aan zitten te komen. Chowdhury zegt: “het feit dat hun leefgebieden zo sterk aan het verschuiven zijn laat zien dat ecosystemen intern flink aan het veranderen zijn.”

De studie maakt daarmee duidelijk dat de gevolgen van de klimaatverandering niet alleen zichtbaar zijn op je weer-app. Het onderzoek laat namelijk ook zien dat dieren steeds vaker op zoek gaan naar een nieuw leefgebied waar ze het wel vol kunnen houden. Om precies te weten wat er gebeurt is echter nog wel meer onderzoek nodig.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Glasvleugelvlinders worden opnieuw op de kaart gezet en dat leidt tot een bijzondere ontdekking en Vlinders verdwijnen in hoog tempo: hoeveel zijn er nu nog maar over? . Of lees dit artikel: Baanbrekende nieuwe technologie: hoe vlinders kunnen helpen om kanker op te sporen .

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: