Opera over de Guyaanse dichter Martin Carter: ‘Hij hongerde naar de vrijheid van zijn volk’

Wat doen achtentwintig dagen hongerstaking met een kunstenaar? Spieren breken af, je concentratie vervaagt, hallucinaties treden op. Voer voor een opera, zegt Tessa McWatt: „Het geeft ons de vrijheid te spelen met wat er écht gebeurt en wat zich afspeelt in zijn hoofd.”

De Guyanees-Canadese schrijver McWatt (Georgetown, 1959) is hoogleraar creative writing aan de University of East Anglia in het Engelse Norwich en schreef meerdere boeken. Tien jaar geleden schreef ze het libretto voor een kameropera van componist Hannah Kendall, The Knife of Dawn, gebaseerd op het leven van dichter en activist Martin Carter (1927-1997). Na diverse uitvoeringen in het Verenigd Koninkrijk, onder meer bij The Royal Opera, is het werk deze maand te zien op het Opera Forward Festival in Amsterdam.

Martin Carter geldt als de voornaamste dichter van Guyana, een buurland van Suriname en een voormalige Britse kolonie. Carter was medeoprichter van een linkse partij die in 1953 de eerste verkiezingen in het nog bezette Brits-Guiana won – tot onvrede van de koloniale machthebber. De Britten schortten de grondwet op en stuurden een militaire troepenmacht. Carter belandde in de gevangenis, waar hij in hongerstaking ging.

„De opera portretteert hem op de laatste dag van zijn hongerstaking, alleen in zijn cel, als hij stemmen begint te horen”, vertelt McWatt tijdens een videogesprek vanuit haar woonplaats Londen. In de muziek klinken drie verschillende vrouwenstemmen van buiten het toneel. Het zijn de stemmen van zijn politieke bondgenoot Janet Jagan, van zijn ongeboren dochter – Carters vrouw was zwanger toen hij werd gearresteerd – en van een anonieme plantagearbeidster.

Hoe kan hij er het beste zijn voor hen allemaal? Sterft hij als martelaar voor zijn idealen, of breekt hij de staking af om te blijven schrijven en mensen te kunnen raken? Is poëzie een daad van verzet?

Politieke opera

McWatts libretto vormt een raamwerk voor Carters zoektocht, waarin ook zijn eigen dichtkunst een centrale rol speelt: „Ik schep de dramatische boog, maar de stem is vooral die van Carter zelf, hoop ik. Zijn woordkeuze is zo prachtig dat ik daar niet te veel aan wilde sleutelen. Het libretto is een collage van zijn gedichten, essays en brieven.”

„Hij schrijft in een van zijn gedichten over a bigger hunger, een grotere honger. In de opera is dat voor mij een sleutelmoment. Hij hongert niet slechts naar politieke genoegdoening, maar naar gemeenschapszin, de complete vrijheid van zijn volk, naar verbinding. Hannah heeft dat haarfijn aangevoeld in de muziek, ik kreeg kippenvel toen ik die passage voor het eerst hoorde.”

Geen enkel kunstwerk is apolitiek. Een werk past ófwel binnen de status-quo, waarmee het aansluit bij heersende ideeën, óf het bevraagt die status-quo

Voor McWatt ligt dat spanningsveld tussen kunst en politiek ten grondslag aan de opera. The Knife of Dawn is een psychologisch portret, maar net zo goed een politieke opera. „Dat moet het allebei zijn”, licht ze toe. „Geen enkel kunstwerk is apolitiek. Een werk past ófwel binnen de status-quo, waarmee het aansluit bij heersende ideeën, óf het bevraagt die status-quo. Beide zijn per definitie politiek.”

„Een sterk aspect aan Hannahs opera vind ik haar poging om de kunstvorm van binnenuit te dekoloniseren. Ze plaatst een Caribisch verhaal in de traditie van opera, die van oorsprong sterk Europees georiënteerd is. Ze biedt een platform aan Carter als revolutionaire anti-kolonialist en anti-kapitalist, maar gebruikt ook simpelweg de schoonheid van het genre. De muziek is schitterend.”

Over de impact van het werk is McWatt nuchter. „Toen The Knife of Dawn in 2020 werd uitgevoerd bij The Royal Opera had ik het gevoel dat dit echt een aanzet kon zijn tot meer diversiteit in de sector. Achteraf gezien betwijfel ik dat. Dekolonisatie is moeilijk als de machtsstructuren gelijk blijven.”

Als voorbeeld noemt ze literatuurlijsten op de universiteit waar ze lesgeeft. „Het is belangrijk dat we niet alleen van bovenaf andere stemmen opnemen in de lijst, maar dat studenten ook zelf werk kunnen aandragen vanuit hun eigen achtergrond. Zo kun je op niet-hiërarchische wijze kennis vergaren.”

Tessa McWatt, 2019.

Foto Roberto Ricciuti/Getty Images

„Hoe zoiets er in een operahuis moet uitzien is niet aan mij. Maar ik ben natuurlijk opgetogen dat dit werk nu ook in Amsterdam wordt uitgevoerd, dat een Nederlands publiek kennisneemt van Martin Carter en kan luisteren naar de muziek van Hannah Kendall. Als componist met Guyaanse wortels brengt zij ook niet-Europese invloeden mee.”

„Naast politiek gaat deze opera minstens evenzeer over kunst zelf en het maken van kunst, en hoe kunst een mensenleven kan veranderen. Niet alleen dat van ons, maar ook in het bijzonder dat van de maker: kunst is een keuze in hoe je leeft.”

„Als politiek bewust schrijver herken ik Carters dilemma. Je zit achter je bureau en vraagt je af: heeft dit wel zin, wat draagt mijn werk bij? Maar ik vind rust in de gedachte dat ik doe waar ik goed in ben. Dit is wat ik kán, en ik dóé het.”

Het woord als wapen tegen onderdrukking – ook de titel van de opera is ontleend aan Carters werk. The sharp knife of dawn glitters in my hand, schrijft hij in een van zijn gedichten, een belangrijk symbool voor McWatt.

„De zon komt op tegen het einde van de opera; het moment dat Carter een keuze moet maken. Eten of niet eten? Het mes ligt in zíjn hand, het snijdt door de dageraad, maar ook door de consequenties van zijn eigen beslissing. Het mes staat ook voor de weigering om op te geven. Welke beslissing hij ook neemt, Carter geeft zich niet gewonnen. Dat is belangrijker dan wát hij uiteindelijk kiest. Je kunt natuurlijk weten hoe het afloopt als je de geschiedenis kent, de opera laat dat in het midden.”