Pragmatische jurist Brigit Toebes (1969-2026) liet zich niet begrenzen

Brigit Toebes was een onverbeterlijke optimist. En weigerde zichzelf als patiënt te zien. In een rolstoel en doof, woonde ze in april de presentatie bij van haar nieuwste boek. En ging ze met haar vriendinnen naar de musical Aletta.

„Die kaartjes waren al gekocht vóór Brigit in een rolstoel belandde”, vertelt vriendin Regien Biesma. „Dus we hadden geen rolstoelplek. En dan merk je opeens dat er in een schouwburg heel weinig voorzieningen zijn voor mensen met een beperking. Brigit had gelukkig zelf een speciale app geregeld zodat het geluid in tekst werd omgezet en ze alles goed kon volgen. Ze was toen echt al heel ziek, maar liet zich niet begrenzen.”

De vrouw wier drijfveer ‘gezond maakt vrij’ was, vond het moeilijk te accepteren dat ze steeds minder kon. Haar echtgenoot Gijs Fehmers, die ze in 1992 had ontmoet bij een studentenzeilreünie in Stavoren: „Ze vond de ziekte onrechtvaardig, omdat ze nauwelijks heeft gerookt en na de eerste diagnose van borstkanker, zes jaar geleden, geen druppel alcohol meer heeft gedronken. Maar ja, zo werkt het natuurlijk niet. Preventie gaat over kansen. Dus het is niet uitgesloten dat je kanker krijgt als je gezond leeft. Daarnaast voelde ze zich inderdaad ‘onvrij’ omdat ze afhankelijk werd van anderen. Oefeningen in nederigheid, noemde ze dat.”

Toebes, Toep voor intimi, werd geboren in Hattem als tweede in een gezin van drie kinderen. Ze was het enige meisje. Haar vader was directeur van postorderbedrijf Wehkamp, haar moeder zorgde voor het gezin en werkte later als docent Frans. In het mannengezin werd veel geplaagd en gelachen. „Brigit was daardoor goed in wat de Engelsen banter noemen”, vertelt haar man. Biesma: „Brigit was heel grappig: ze had veel zelfspot.”

De Zwolse scholier ging rechten studeren in Utrecht. Na een korte stage bij Buitenlandse Zaken – echtgenoot Gijs: „dat vond ze helemaal niks” – besloot ze te promoveren. Haar proefschrift The Right to Health as a Human Right in International Law (1999) wordt nog steeds gelezen, geciteerd en benoemd als bron van inspiratie voor zowel jonge als oudere collega’s in binnen- en buitenland. „Daar kunnen de meeste promovendi alleen maar van dromen”, zei vriendin en collega Marlies Hesselman tijdens de uitvaart in de bomvolle Groningse Martinikerk op 16 mei.

Brigit Toebes in 1986 met haar moeder.

Foto privéarchief

Mesdagkliniek rookvrij

Na haar promotie werkte ze voor het Asser Instituut en de Hoge Raad en kreeg twee zonen. Het hele gezin vertrok in 2005 naar het Schotse Peterculter, een dorpje ten westen van Aberdeen. Brigit ging aan de slag als jurist aan de universiteit en Gijs werkte als geofysicus voor Shell. Na vier jaar werd Kopenhagen hun nieuwe standplaats. In 2011 kwam het gezin terug naar Nederland. „De jongens moesten naar de middelbare school en we wilden ze graag een vaste plek geven”, vertelt Gijs.

Binnen de Rijksuniversiteit Groningen maakte Toebes razendsnel carrière – al had het van haar nog veel sneller gemogen. In 2015 richtte ze samen met Hesselman het Groningse Centrum voor Gezondheidsrecht op. Drie jaar later werd ze benoemd tot hoogleraar gezondheidsrecht.

Toebes keek voorbij juridische grenzen. Ook internationaal kreeg ze veel aanzien met haar pleidooi om actie te ondernemen tegen ongezonde producten en ongezond gedrag. „Brigit heeft een enorm stempel op haar vakgebied gedrukt”, zegt advocaat Jan-Koen Sluijs. „Ik had er nooit over nagedacht dat tabaksfabrikanten, de drank- en suikerindustrie en farmaceutische bedrijven mensenrechten schenden”, vertelt Sluijs. „Dat was een heel originele gedachte van Brigit. En bij dat soort innovatieve mensenrechtelijke standpunten, zei ze steevast: ‘laten we dat aan de rechter voorleggen’. Heel inspirerend.”

Longarts en activist Wanda de Kanter stelt dat Toebes niet alleen internationale juristen samenbracht. „Ze zette mij net zo goed aan tafel met psychiaters en juristen om de forensisch-psychiatrische Mesdagkliniek rookvrij te krijgen”, vertelt De Kanter. Lachend: „Wat ook is gelukt.”

De Kanter roemt haar creativiteit, gastvrijheid en het gemak waarmee ze mensen uit heel verschillende werelden wist te verbinden voor de goede zaak. „Brigit was altijd gericht op samenwerking”, vult universitair docent gezondheidsrecht Brenda Frederiks aan. Zij noemt Toebes kleurrijk en vooruitstrevend. Iemand waar ze altijd mee kon sparren. „Wars van hiërarchie en een heel warm persoon.”

Jonge mensen in de spotlights

„Brigit hield zicht op de grote lijn, het grote verhaal”, stelt Marlies Hesselman. „Ze was enthousiast, open en gaf jonge mensen veel kansen. En zette hen ook in de spotlights, iets wat niet gebruikelijk is voor hoogleraren.” In 2022 werd Toebes wetenschappelijk directeur van de Aletta Jacobs School of Public Health, een samenwerkingsverband van de universiteit en het UMC Groningen. Vrouwelijke collega’s kregen vanaf toen nóg vaker te horen dat zij ‘zich moesten laten gelden’. „Als ik een gesprek had met mijn baas, zei Brigit dat ik niet te nederig mocht zijn en als het nodig was op tafel moest slaan. Zij vond dat het nu de beurt aan ons was: aan vrouwen”, vertelt Regien Biesma.

Toebes’ focus lag niet alleen op het aanpakken van industrieën die de gezondheid van mensen schaden, ze kon net zo bevlogen zijn over zelfbeschikking. In haar laatste boek, Dat maak ik zelf wel uit (2026) stelt ze de lezer de vraag hoeveel vrijheid we willen ervaren met betrekking tot onze gezondheid. Moeten we kunnen doen en laten waar we zin in hebben, of zijn we beter af als de overheid ingrijpt en hier en daar kaders stelt? Voor Toebes was dat eigenlijk geen vraag. Als het aan haar lag, werd alcohol in sportkantines verboden, net als roken met een kind of zwangere vrouw in de buurt, en werd de fietshelm voor elektrische fietsen en fatbikes verplicht.

„Toch was Brigit beslist geen moralist”, zegt Hesselman. „Ja, ze was scherp, bevragend, uitgesproken en standvastig. Maar ze liet zich altijd overtuigen door een goed argument. Of het nu om vaccineren, vapen, ongezond voedsel of roken ging, Brigit zocht iedere keer weer naar de balans tussen autonomie en verantwoordelijkheid nemen voor gezondheid. Haar laatste boek is een blauwdruk van haar visie op gezondheidsrecht.”

Brigit Toebes overleed 8 mei aan de gevolgen van borstkanker.