‘Rusland wil de echte geschiedenis van Oekraïne uit het geheugen van de mensen wissen’

Zo eenzaam zonder zijn kunstvoorwerpen hoort een museum niet te zijn. Alleen een enkele tekening, beschrijving of landkaart is achtergebleven. Terwijl ze over de licht krakende visgraatvloer loopt, schijnt museumdirecteur Olha Hontsjarova mistroostig met een zaklamp op de ene na de andere lege vitrine. Op de minisokkels en doorzichtige legplanken ontbreken de kunstvoorwerpen.

Het Regionaal Museum van Lokale Geschiedenis in Cherson is leeggeroofd. 23.000 museumstukken, zoals sieraden, munten, wapens en gouden en zilveren voorwerpen uit de Oudheid, namen de Russen mee voordat Oekraïne na negen maanden bezetting de Zuid-Oekraïense stad bevrijdde in november 2022. De tranen stonden in haar ogen toen ze daarna voor het eerst in haar museum kwam, vertelt directeur Hontsjarova terwijl ze in het schemerdonker door het museum loopt met haar jas aan. Ze is al meer dan veertig jaar verbonden aan het museum en kent ieder voorwerp. Culturele genocide, noemt ze de kunstroof.

Deze term omvat de systematische vernietiging van de culturele identiteit van een bevolkingsgroep. Rusland is daarmee opzettelijk bezig in Oekraïne, meent de 66-jarige Hontsjarova. Kenmerkend voor zo’n groep zijn de eigen taal, gebedshuizen, historische gebouwen, bibliotheken, kunst, musea en archeologische vindplaatsen.

Want volgens Hontsjarova zit er een bewuste gedachte achter het stelen van kunstvoorwerpen. In het gebied, vertelt ze, leefden Scythen, Grieken, Sarmaten, Ostrogoten en Bulgaren. Hun vroegere aanwezigheid, benadrukt ze, bewijst dat dit van oorsprong geen Russisch gebied is.

Directeur Olha Hontsjarova laat de schade in het museum in Cherson zien.

Dat is wel wat de Russen de buitenwereld graag doen geloven. Oekraïne is altijd Russisch geweest, klinkt de Kremlin-propaganda, waarmee Moskou probeert de geschiedenis te verdraaien. „Toen de Russen Cherson bezetten”, vertelt Hontsjarova, „beweerden ze dat dit gebied van oorsprong Russisch is. Dit was nooit het geval. Ons museum laat zien hoeveel volkeren hier leefden. We hebben juist een gelaagde geschiedenis”.

De roof had daarom een duidelijk doel, zegt Hontsjarova. „Rusland wil de echte geschiedenis uit het geheugen van de mensen wissen en zijn eigen visie daarvan opleggen.”

Op zoek naar bewijs van diefstal

Toen de Russen Cherson hadden verlaten, was Vitali Tytytsj een van de eersten die het geplunderde Regionaal Museum van Lokale Geschiedenis bezocht. Hij behoort tot een speciale eenheid binnen de Oekraïense krijgsmacht die zich ontfermt over het Oekraïense cultureel erfgoed. Zo gaat hij op zoek naar bewijs van diefstal van kunstobjecten door de Russen en daarom reist hij langs de frontlinie, vertelt hij via een videoverbinding vanuit een café bij het Oost-Oekraïense front. Tevens is hij voorzitter van de Oekraïense Raphael Lemkin Vereniging, vernoemd naar de Poolse jurist Raphael Lemkin (1900-1959), die de term genocide muntte en daarin ook cultuur betrok.  

Na de bevrijding van Cherson sprak Tytytsj (58) met getuigen en museummedewerkers. Van hen hoorde hij hoe de Russen te werk waren gegaan, vertelt hij. Onder het mom van evacuatie brachten ze de kunstwerken weg. De Oekraïense plaatsvervangend museumdirecteur hielp volgens Tytytsj mee aan de roof. Ook medewerkers van de FSB, de Russische geheime dienst, waren bij de diefstal betrokken, beweert hij. Net als vertegenwoordigers van het Russische bezettingsbestuur en twee museumdirecteuren van de Krim, het door Rusland in 2014 geannexeerde schiereiland. Hij spreekt van „een officiële plundering. Een misdaad. Zij voerden ​​beleid uit dat door de leiding van het land was opgelegd.”

Schuin tegenover het regionale museum ligt het eveneens gesloten Kunstmuseum van Cherson. Hier roofden, volgens de Defensie Inlichtingendienst van Oekraïne, de Russen tijdens hun bezetting ruim 1.200 schilderijen, waaronder het werk van bekende Oekraïense kunstenaars. Uit andere musea namen de Russen eveneens Oekraïense kunst en voorwerpen mee. Toenmalig minister van Cultuur Mykola Totsjytsky zei vorig jaar tegen het Oekraïense persbureau Ukrinform dat in de door Rusland bezette gebieden 1,7 miljoen objecten van het Oekraïense cultureel erfgoed zijn gestolen: van archeologische vondsten tot hele museumcollecties.

Een medewerker van het Kunstmuseum in Cherson toont de portretten van Lenin, die niet door de Russen zijn gestolen.

Foto Kostyantyn Chernichkin

De musea worden niet alleen leeggeroofd, ze worden ook gebombardeerd door Rusland. Volgens UNESCO zijn 38 musea beschadigd als gevolg van de oorlog.

Tytytsj vermoedt dat de verdwenen kunstobjecten uit het Regionaal Museum van Lokale Geschiedenis in Cherson zich bevinden in twee staatsmusea op het door Rusland in 2014 geannexeerde schiereiland de Krim. „De twee directeuren waren aanwezig bij de plundering. Er zijn redenen om aan te nemen dat zij de voorwerpen hebben meegenomen.”

Niet opgenomen in genocideverdrag VN

Juridisch gezien kan Tytytsj de diefstal geen culturele genocide noemen, want de Verenigde Naties hebben het niet opgenomen in het genocideverdrag van 1948. De plundering en het patroon van doelbewuste aanvallen op Oekraïens cultureel erfgoed ziet hij wel als bewijs van Ruslands intentie om de Oekraïense identiteit uit te wissen en daarmee genocide te plegen.

„Genocide is niet alleen massamoord, maar een compleet systeem van misdaden gericht op de vernietiging van een natie als zodanig. Om het misdrijf van genocide te bewijzen, is het volgens internationale rechtbanken noodzakelijk om genocide-intentie aan te tonen. Dit wordt bewezen door misdaden tegen de cultuur, waaronder de vernietiging van musea.” Tytytsj ziet de ontvoering van Oekraïense kinderen door Rusland ook als bewijs van genocide. Evenals het creëren van onleefbare omstandigheden door Russische aanvallen op de Oekraïense energievoorzieningen tijdens de huidige koude winter.

„Wat betreft de Russische regering bestaat er geen Oekraïense cultuur, natie en geschiedenis”, verklaart hij. „Daarom wist Rusland alle sporen van Oekraïense culturele aanwezigheid en de historische herinnering daaraan uit.”

Genocide is niet alleen massamoord, maar een compleet systeem van misdaden gericht op de vernietiging van een natie als zodanig

In zijn mening staat Tytytsj niet alleen. In 2024 nam de parlementaire assemblee van de Raad van Europa een resolutie aan waarin wordt gesteld dat „de culturele uitwissing en de opzettelijke vernietiging en plundering van cultureel erfgoed deel uitmaken van de genocidecampagne die de Russische Federatie voert tegen het Oekraïense volk”.

De Russen namen 23.000 objecten mee uit het historisch museum.

Foto Kostyantyn Chernichkin

De resolutie verwijst naar Russische uitspraken. Overheidsfunctionarissen, mediacommentatoren en andere publieke figuren gebruiken eliminatieretoriek over Oekraïne. Meerdere malen heeft president Vladimir Poetin benadrukt Oekraïne te zien als een kunstmatig land waarvoor „geen historische basis is”. Oud-president Dmitri Medvedev, tegenwoordig vicevoorzitter van de Veiligheidsraad, ontkent het bestaan van een Oekraïense identiteit. „Een allesverslindende leugen, een grote nep. Dit fenomeen heeft nooit eerder bestaan. En het bestaat ook nu niet”, schreef hij in april 2022 op Telegram. Het Russische ministerie van Cultuur antwoordt niet op vragen van NRC en is telefonisch niet bereikbaar.

Lees ook

Cultuurvernietiging als oorlogsdoel in Gaza, Oekraïne en elders: de identiteit van een volk uitwissen, en dan het volk zelf

Cultuur, zegt Kristin Hausler via een videoverbinding, gaat over identiteit, over mensen. „Als dit in Oekraïne verdwijnt, is er geen verleden meer, geen identiteit meer en dus geen toekomst meer.” Hausler is directeur van het Centrum voor International Recht in Londen en gespecialiseerd in cultureel erfgoed rond conflicten. Ze deed onderzoek naar de bescherming van cultuur erfgoed in Oekraïne tijdens de oorlog.

Hoewel wat er in Oekraïne gebeurt, wordt aangeduid als culturele genocide, merkt Hausler op dat dit geen juridische term is waarvoor individuen vervolgd kunnen worden. „De vernietiging van erfgoed kan echter wel worden vervolgd als oorlogsmisdaad. En als aanvallen op cultureel erfgoed wijdverspreid en systematisch zijn, kunnen ze zelfs neerkomen op misdaden tegen de menselijkheid.”

Volgens het Statuut van Rome, het verdrag waarop het Internationaal Strafhof gebaseerd is, zijn aanvallen op gebouwen die aan kunst zijn gewijd een oorlogsmisdaad als ze geen militair doel dienen. Het Verdrag van Den Haag van 1954 stelt dat diefstal en plundering van cultureel erfgoed tijdens gewapende conflicten strafbaar is.

Een medewerker van het Regionale Museum voor Lokale Geschiedenis inspecteert de schade aan het dak na een Russische beschieting.

Olha Hontsjarova bekijkt de gevolgen van een Russische beschieting van het museum.

Hausler vermijdt zelf de term culturele genocide vanwege het gebrek aan rechtsregels. Ze stelt wel dat de vernietiging van culturele gebouwen, kunstdiefstal en de massale toe-eigening van cultureel erfgoed kunnen worden beschouwd als een indicatie van genocide onder internationaal recht. „Onder internationaal recht draait genocide om de fysieke, biologische vernietiging van een groep. Maar de vernietiging van erfgoed gaat vaak hand in hand met genocide. In het voormalige Joegoslavië werd de wijdverspreide vernietiging van moskeeën en andere culturele locaties door rechtbanken gebruikt om te bevestigen dat wat er in Srebrenica gebeurde wel degelijk genocide was, een misdaad die bijzonder moeilijk te bewijzen is. Hetzelfde zou kunnen gelden voor de massamoorden die in Oekraïne zijn gepleegd.”

In het Regionaal Museum van Lokale Geschiedenis in Cherson wil Hontsjarova graag nog een tentoonstellingsruimte laten zien, die over de Tweede Wereldoorlog. Het ruikt er vochtig. De visgraatvloer is deels nat door een lekkage. Een deel van het plafond is verzakt, met een gat erin als gevolg van een Russisch bombardement.

Als er brokstukjes naar beneden vallen, bekruipt haar een lichte angst. Ze dringt erop aan om weg te gaan vanwege het instortingsgevaar. „De Russen vernietigen zelfs museumgebouwen, zodat ook daar geen herinnering meer aan is. Ze noemen dit museum een militair doelwit, maar hier heeft nooit een militair gezeten.”