Seks in de ruimte: waarom wetenschappers zich nu al zorgen maken

De ruimte is niet gemaakt voor het menselijk lichaam. Dat weten we al langer. Maar er is één aspect van onze biologie dat tot nu toe opvallend weinig aandacht heeft gekregen: onze voortplanting. Een groep wetenschappers stelt dat we daar niet langer mee kunnen wachten.

Decennialang was zwangerschap in de ruimte het domein van sciencefictionfilms. Maar de werkelijkheid haalt de fictie in. Bedrijven als SpaceX en Blue Origin werken aan ruimtetoerisme voor gewone burgers, het Internationale Ruimtestation (ISS) is al ruim twintig jaar permanent bemand en plannen voor maanbasissen en Marskolonies worden steeds concreter.

Die ontwikkelingen maken een ongemakkelijke vraag plots heel praktisch: wat als iemand zwanger wordt in de ruimte? En wat doet langdurig verblijf buiten de atmosfeer met onze vruchtbaarheid?

Drie vijanden van de voortplanting

Het probleem zit hem in de omstandigheden. De ruimte kent drie factoren die funest kunnen zijn voor gezonde voortplanting.

Ten eerste is er de kosmische straling. Op aarde beschermt het magnetische veld ons tegen het bombardement van geladen deeltjes van de zon en het heelal. In de ruimte valt die bescherming grotendeels weg. Uit dierproeven weten we dat straling de menstruatiecyclus kan verstoren. Daarnaast stijgt de kans op bepaalde vormen van kanker. Maar wat het op lange termijn met menselijke eicellen en zaadcellen doet, is grotendeels onbekend.

Ten tweede is er de microzwaartekracht. Ons lichaam is geëvolueerd onder de constante druk van de aardse zwaartekracht. Hoe embryo’s zich ontwikkelen zonder die kracht of hoe een foetus groeit in gewichtloosheid weet niemand.

Ten derde raakt het dag-nachtritme volledig ontregeld. Op het ISS gaat de zon zestien keer per etmaal op en onder. Die verstoring van het circadiaanse ritme heeft wellicht een grote invloed op de hormoonhuishouding, inclusief de hormonen die de voortplanting aansturen, maar we weten niet exact hoe groot de impact is.

Verrassend weinig data

Je zou verwachten dat we na zestig jaar bemande ruimtevaart inmiddels veel weten over deze risico’s. Niets is minder waar, zo stellen de auteurs van de studie.

Vrouwen die op Shuttle-missies vlogen, bleken na thuiskomst even vruchtbaar als collega’s die met beide benen op de grond bleven. Maar van de langere missies, waarbij mensen zes maanden of meer aan boord van het ISS verbleven, ontbreken betrouwbare gegevens.

Wat als het misgaat?

Wie zwanger is, mag vandaag niet de ruimte in. En vrouwelijke astronauten gebruiken doorgaans anticonceptiva om hun menstruatie te onderdrukken, deels om praktische redenen, maar deels ook om onvoorziene zwangerschappen te voorkomen.

Maar waterdicht is zo’n systeem nooit. En naarmate ruimtereizen toegankelijker worden voor niet-professionele astronauten zoals toeristen, onderzoekers en kolonisten, neemt de kans toe dat iemand onbedoeld zwanger raakt. Want wees nou eens eerlijk: wat zou je zelf doen op een vakantie naar de maan?

De auteurs van de studie stellen daarom een aantal ongemakkelijke vragen: Wie draagt de verantwoordelijkheid als dat gebeurt? Welke veiligheidsmaatregelen gelden er momenteel? Wat zijn de risico’s voor moeder en kind? En bestaan er überhaupt wel protocollen voor deze situatie? Tot nu toe zijn er geen of nauwelijks antwoorden op deze vragen.

Actie voor het te laat is

Fathi Karouia, onderzoeker bij NASA en hoofdauteur van de studie, vat in een persbericht de urgentie samen: “Naarmate de menselijke aanwezigheid in de ruimte groeit, kan reproductieve gezondheid niet langer een blinde vlek in het beleid blijven. Internationale samenwerking is dringend nodig om kritieke kennishiaten te dichten en ethische richtlijnen op te stellen die zowel professionele als particuliere astronauten beschermen.” De regels, zo stellen de wetenschappers, moeten er zijn voordat de eerste baby in de ruimte wordt verwekt, niet erna.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Seks in de ruimte: is het mogelijk? en Mannen, wees gewaarschuwd, ruimtereizen zouden zomaar het risico op erectiestoornissen kunnen vergroten. Of lees dit artikel: Bliksem op Mars: Perseverance vindt bewijs voor elektriciteit op de rode planeet.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: