Smeltend ijs legt zeldzame mineralen bloot op Antarctica

Talloze bodemschatten liggen waarschijnlijk verborgen onder het uitgestrekte ijs op de Zuidpool. Het is bovendien onaangeroerd: Antarctica is het enige continent waar nog nooit commerciële mijnbouw heeft plaatsgevonden. Zal dat ook in de toekomst zo blijven? Die vraag staat centraal een recent verschenen studie in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Climate Change.

Ruim 99,4 procent van de Antarctische grond is nu nog bedekt met ijs, vaak van enkele kilometers dik. Door klimaatverandering zal dat ijs de komende eeuwen verder smelten, waardoor grote delen van de rotsige ondergrond bloot komen te liggen. Dat zou in theorie de deur open kunnen zetten voor mijnbouw naar de gewilde delfstoffen die het continent rijk is, zoals goud, koper en kobalt.

Op dit moment verbiedt een internationaal verdrag elke vorm van mijnbouw op Antarctica. Dat is zo afgesproken ter bescherming van het kwetsbare ecosysteem en om geopolitieke onrust te voorkomen. Maar in het verdrag is ook vastgelegd dat de betrokken partijen dit verbod in 2048 kunnen heroverwegen. De internationale onderzoeksgroep achter de recente studie verwacht dat de „kwestie” van minerale grondstoffen dan „met een nieuwe kracht aan de orde zal komen”, vanwege het smeltend ijs.

In de komende 275 jaar kan tot wel 120 duizend vierkante kilometer „nieuwe grond” aan de oppervlakte komen, een gebied drie keer zo groot als Nederland, blijkt uit de studie. Het gebied zou ook kleiner kunnen zijn, afhankelijk van het gehanteerde klimaatscenario. In het allerlaagste scenario gaat het om maar 150 vierkante kilometer.

Supercontinent Pangea

Hoe groot de natuurlijke reserves op Antarctica waarschijnlijk zijn, leiden de onderzoekers voor een belangrijk deel af uit het geologisch verleden. Antarctica is net als de andere zes continenten ontstaan doordat het vroegere supercontinent Pangea in de afgelopen tweehonderd miljoen jaar langzaam in stukken uiteenviel. De stukken die destijds tegen Antarctica aanlagen, liggen nu in Zuid-Amerika, Afrika, India en Australië. Die gebieden zijn allemaal rijk aan zeldzame delfstoffen en dat zal in Antarctica dan ook niet anders zijn, verwachten geologen.

Aangetroffen goud in het Antarctische Victorialand vertoont bijvoorbeeld overeenkomsten met bekende goudvoorraden in het zuidoosten van Australië. De onderzoekers verwachten daarnaast grote hoeveelheden koper in een Antarctisch gebied dat vroeger in het verlengde lag van het Zuid-Amerikaanse Andesgebergte. In de komende 275 jaar zou smeltend ijs daar tussen de 11 en 24 miljoen ton van het waardevolle metaal prijsgeven.

De Antarctische bodem komt volgens de studie niet alleen tevoorschijn door terugtrekkend ijs, maar ook door de zeespiegel die daalt. Dat lijkt onlogisch: wereldwijd zorgt smeltend ijs juist voor stijgend water. Maar rondom Antarctica ligt dat anders.

De enorme ijsmassa oefent daar zwaartekracht uit op de omliggende oceaan, waardoor het de zee naar zich toetrekt en het waterpeil rondom het continent hoger ligt dan op andere plekken. Dat effect verdwijnt als grote hoeveelheden ijs smelten. Dan zakt het peil en zal de huidige zeebodem deels bloot komen te liggen.

Territoriale geschillen

Verreweg de meeste grond komt vrij op het Antarctisch schiereiland, blijkt uit verder de studie. Drie verschillende landen maken al decennia aanspraak op dat gebied: Chili, Argentinië en het Verenigd Koninkrijk. In 1959 hebben zij hun territoriale geschillen bevroren, als onderdeel van het Antarctisch Verdrag waar inmiddels bijna vijftig landen deel van uitmaken. Het is hetzelfde verdrag dat tegenwoordig mijnbouw op Antarctica verbiedt.

Het is de vraag of dat zo blijft. „Geopolitieke spanningen zullen waarschijnlijk toenemen naarmate er meer land tevoorschijn komt”, schrijven de onderzoekers, „vooral in gebieden waar de territoriale aanspraken van Argentinië, Chili en het Verenigd Koninkrijk elkaar overlappen.” Op den duur zou dat ook het hele Antarctisch Verdrag kunnen „destabiliseren”.

Geoloog Peter Bijl van de Universiteit Utrecht maakt zich minder zorgen over het Antarctisch Verdrag, zegt hij over de telefoon vanaf een onderzoeksschip voor de kust van het Antarctisch schiereiland. Hij onderzoekt daar in internationaal gezelschap de invloed van de zeetemperaturen op het Antarctisch ijs.

„Dat is mijn enige kritiek op dit onderzoek”, zegt Bijl. „Het Antarctisch Verdrag staat gewoon als een huis. Er is geen enkele aanwijzing dat een land zich daaruit zal terugtrekken.” De situatie op Antarctica is volgens hem anders dan op Groenland. Dat Deense grondgebied kreeg afgelopen jaar plotseling te maken met dreigende taal vanuit de Amerikaanse regering, mede vanwege de onder het ijs gelegen delfstoffen. „Groenland en het noordpoolgebied hebben zo’n verdrag niet.”

Bijl benadrukt dat bij de heroverweging in 2048 slechts een deel van het Antarctisch Verdrag ter discussie staat, namelijk het deel dat gaat over milieubescherming. Hij verwacht dat de rest van het verdrag voldoende bescherming biedt tegen commerciële activiteiten, met name de verplichting om alle verkregen data openbaar beschikbaar te stellen. „Die voorwaarde heeft in de jaren zeventig ook de exploratie naar olie en gas tegengehouden, omdat oliebedrijven hun data niet wilden vrijgeven.”

Dat neemt niet weg dat delfstoffenwinning op Antarctica „zeer rendabel” zou kunnen zijn, zegt Bijl. „Het ligt hier aan het oppervlak en het is niet verweerd door regen of de atmosfeer. Je hebt het gewoon letterlijk voor het oprapen, aan de kust.”

Het is natuurlijk „een eind weg van alles”, erkent Bijl. „Maar er zijn hier nu ook onderzoekssstations. In de zomer zijn hier een paar duizend onderzoekers, met boten en helikopters en wat ze maar nodig hebben. Als dat allemaal kan, dan is mijnbouw hier ook vrij snel rendabel.” Hij hoopt dat het niet zo ver komt. „Het zou een kolossaal milieurisico betekenen.”